Trở về danh mục thuật ngữ

Thuật ngữ xử lý nước

Hiểu và phòng ngừa bệnh lây qua nước

Tìm hiểu nguyên nhân, đường lây, ảnh hưởng toàn cầu và chiến lược phòng ngừa thiết yếu của bệnh lây qua nước, cùng bệnh nguyên chính và giải pháp xử lý nước hiệu quả.

Thông tin chung về bệnh lây qua nước

Bệnh lây qua nước là bệnh do uống nước nhiễm vi sinh vật gây bệnh, thường bắt nguồn từ phân người hoặc động vật. Bệnh nguyên có thể là vi khuẩn, virus, đơn bào và ký sinh trùng. Hiểu toàn diện vấn đề sức khỏe liên quan đến nước rất phức tạp, khi bệnh truyền nhiễm liên quan đến nước mới xuất hiện và bệnh đã biết tái xuất hiện trên thế giới.

Vấn đề sức khỏe liên quan đến nước có các đường khác nhau: nuốt bệnh nguyên đường ruột, tiếp xúc nước có ký sinh trùng, hít khí dung, bị véc tơ đốt, tiếp xúc hóa chất hoặc vệ sinh thiếu đầy đủ. Vì vậy, cách phòng ngừa khác nhau. Phát hiện SARS-CoV-2 trong nước thải hỗ trợ giám sát; không phải bằng chứng COVID-19 thường lây qua nước uống.

Các bệnh thường gặp liên quan đến nước

Những tình trạng dưới đây liên quan khác nhau đến nước, vệ sinh môi trường, vệ sinh cá nhân hoặc sinh thái véc tơ. Không phải tất cả đều là nhiễm trùng do uống nước bẩn; ngộ độc hóa học, vấn đề dinh dưỡng và bệnh do muỗi cần đánh giá riêng:

Quy mô vấn đề

Bệnh liên quan đến nước vẫn là gánh nặng sức khỏe lớn, đặc biệt nơi dịch vụ an toàn không ổn định. Không dùng nhận định thiếu năm rằng 80% mọi bệnh đều lây qua nước hoặc quy mọi ca tử vong tiêu chảy cho nước uống; nguy cơ khác nhau theo bệnh, tiếp xúc và môi trường.

Báo cáo WHO/UNICEF 2025 ước tính năm 2024 có 2.1 tỷ người thiếu nước uống được quản lý an toàn và 3.4 tỷ thiếu vệ sinh được quản lý an toàn. Đây là chỉ số tiếp cận dịch vụ, không phải số ca nhiễm. Ước tính lịch sử về tử vong do WASH và số năm sống điều chỉnh theo khuyết tật (DALYs) sử dụng năm và phương pháp quy nguyên nhân cụ thể, không nên trình bày như tổng hằng năm hiện tại.

Các ví dụ cụ thể cho thấy quy mô vấn đề:

  • Nhiễm ký sinh trùng: WHO ước tính khoảng 1.5 tỷ người nhiễm giun truyền qua đất trong tài liệu năm 2023. Đây không phải tổng cộng mọi giun và sán máng; không thể cộng đơn giản những nhóm có thể trùng nhau.
  • Sốt rét: WHO ước tính 282 triệu ca và 610,000 tử vong năm 2024. Sốt rét lây do muỗi, không qua uống nước. Trẻ nhỏ và người mang thai đặc biệt dễ tổn thương; kiểm soát véc tơ, phòng ngừa và chăm sóc lâm sàng phù hợp địa phương là thiết yếu.
  • Bệnh sán máng: Theo WHO, ít nhất 253.7 triệu người cần điều trị dự phòng năm 2024. Đây là nhóm cần điều trị, không phải số người nhiễm được đo. Nhiễm xảy ra khi ấu trùng từ ốc nước ngọt xuyên qua da trong nước có ký sinh trùng.
  • Tiêu chảy: Nước không an toàn và vệ sinh thiếu đầy đủ góp phần gây nhiễm tiêu chảy, nhưng thực phẩm, tiếp xúc gần, thuốc và bệnh không nhiễm trùng cũng quan trọng. Tránh quy tỷ lệ cố định, thiếu năm của mọi tử vong hoặc khuyết tật chỉ cho nước.
  • Ô nhiễm arsenic: Nước ngầm nhiễm tự nhiên có thể gây tiếp xúc arsenic mạn tại Bangladesh và nơi khác. Cần xét nghiệm nguồn địa phương, lịch sử tiếp xúc và nguồn thay thế an toàn đã được xác minh hoặc quá trình loại bỏ đã được thẩm định; số dân ước tính lịch sử thiếu năm không xác định nguy cơ cá nhân hiện tại.
  • Nguy cơ sau thiên tai: Những sự kiện như sóng thần châu Á năm 2004 cho thấy nguy cơ bệnh sau lũ tăng, gồm lỵ Shigella, tả, viêm gan A, bệnh Leptospira, thương hàn, sốt rét và dengue.

Đường lây truyền

Bệnh lây qua nước chủ yếu lan khi hệ nước uống bị nhiễm nước tiểu hoặc phân người, động vật đang nhiễm bệnh. Nguy cơ nổi bật khi nguồn công cộng hoặc tư nhân như nước mặt, nước mưa, suối, sông và hồ bị bẩn. Dòng chảy từ bãi chôn lấp, vùng tự hoại, ống thoát nước hoặc khu dân cư, công nghiệp cũng có thể đưa bệnh nguyên vào nước mặt.

Ô nhiễm phân có thể gây tả và thương hàn. Tay và thực phẩm bẩn là đường phân–miệng bổ sung; tầm quan trọng tương đối khác nhau theo bệnh nguyên và đợt bùng phát. Nước lũ, dòng chảy và tràn nước thải có thể tăng tiếp xúc, phá vỡ cấp nước an toàn.

Một số bệnh liên quan đến nước như sốt rét lây qua véc tơ, chẳng hạn muỗi sinh sản trong nước. Hệ thoát hiệu quả có thể kiểm soát quần thể véc tơ bằng cách loại nơi sinh sản dưới nước.

Để tìm hiểu cơ chế lan bệnh, tham khảo hướng dẫn khử trùng vi sinh.

Chiến lược phòng ngừa

Nước sạch và vệ sinh hiệu quả là nền tảng giảm bệnh lây qua nước. Cấp nước uống an toàn và xử lý phân đúng cách là các biện pháp quan trọng.

Khử trùng nước

Khử trùng đã được thẩm định giảm bệnh nguyên mục tiêu như một phần của nhiều hàng rào xử lý. Hiệu suất cần thiết phụ thuộc vào sinh vật và điều kiện nước; một số chống chịu chlorine thông thường. Kiểm soát nhiễm bẩn khi lưu trữ, phân phối và tái sinh vi sinh; phân biệt chất có dư lượng với ozone hoặc UV không tạo dư lượng phân phối bền.

Chọn chất khử trùng phụ thuộc vào nước thô, bệnh nguyên mục tiêu và thiết kế cấp nước.

Hai phương pháp bất hoạt vi sinh chính được dùng rộng rãi:

  1. Oxy hóa bằng hóa chất:
  2. Chiếu xạ:
    • Bức xạ tử ngoại (UV)

Những phương pháp này hỗ trợ bảo vệ sức khỏe khi đáp ứng mục tiêu đã được xác nhận và giới hạn vận hành. Tên quá trình hoặc riêng dư lượng không chứng minh nước sạch bệnh nguyên; phải kiểm soát nguồn, hàng rào loại bỏ, tính toàn vẹn phân phối và phụ phẩm xử lý.

Gợi ý kỹ thuật của AquaChain

Với khử trùng hóa học, xác định CT cần thiết (nồng độ × thời gian) cho bệnh nguyên, nhiệt độ, pH và mục tiêu xử lý bằng thời gian tiếp xúc thủy lực hữu hiệu. Không tăng liều mù quáng vì giới hạn hóa chất và phụ phẩm cũng quan trọng. Noãn nang Cryptosporidium chống chịu chlorine; UV hoặc ozone đã được thẩm định có thể bất hoạt trong điều kiện quy định. Thiết kế UV dùng liều thực nhận và thẩm định thiết bị thay vì CT hóa học.

Câu hỏi thường gặp

Q1: Nước bị nhiễm tác nhân gây bệnh chủ yếu như thế nào?

A1: Nước thường bị nhiễm khi tiếp xúc phân người hoặc động vật có vi sinh gây bệnh. Nguyên nhân có thể là vệ sinh thiếu đầy đủ, dòng chảy nông nghiệp hoặc đô thị, rò rỉ hệ nước thải và lũ xâm nhập nguồn uống.

Q2: Vì sao bệnh vẫn là thách thức lớn dù công nghệ tiến bộ?

A2: Bệnh tiếp tục là thách thức vì hàng tỷ người, nhất là vùng đang phát triển, chưa đủ tiếp cận nguồn nước uống cải thiện và vệ sinh phù hợp. Biến đổi khí hậu, đô thị hóa và hạ tầng cũ cũng có thể tăng nguy cơ ô nhiễm.

Q3: Khử trùng có vai trò gì và những phương pháp thường dùng là gì?

A3: Khử trùng đã được thẩm định bất hoạt bệnh nguyên mục tiêu bằng chlorine, chlorine dioxide, ozone hoặc chiếu tử ngoại (UV). Khả năng và đặc điểm dư lượng khác nhau. Kết hợp loại bỏ, khử trùng, lưu trữ và phân phối phù hợp; một phương pháp không bảo đảm mọi bệnh nguyên đều vắng mặt.

Tài liệu tham khảo