Bể bơi phục vụ giải trí và rèn luyện sức khỏe. Khử trùng hiệu quả giúp kiểm soát mầm bệnh, còn quản lý hóa chất, lọc và thông gió hợp lý giúp hạn chế kích ứng và phụ phẩm khử trùng. Cần thực hiện đồng thời cả hai mục tiêu: giảm chất khử trùng xuống dưới dư lượng bắt buộc có thể làm tăng nguy cơ vi sinh.
Chất khử trùng và phụ phẩm trong bể bơi
Các hợp chất chứa clo được sử dụng rộng rãi để khử trùng bể bơi. Chúng phản ứng với chất hữu cơ và nitơ do người bơi đưa vào, tạo ra nhiều phụ phẩm có nồng độ phụ thuộc vào chất lượng nước và điều kiện vận hành.
Clo hoạt tính tự do
Clo hoạt tính tự do chủ yếu gồm axit hypochlorơ (HOCl) và ion hypochlorit (OCl-).
- Axit hypochlorơ (HOCl) là dạng khử trùng hiệu quả hơn; tỷ lệ của nó tăng khi pH giảm.
- Ion hypochlorit (OCl-) có hiệu lực thấp hơn và chiếm tỷ lệ lớn hơn khi pH cao.
Các cân bằng này không có nghĩa là nên vận hành bể bơi ở pH thấp bất thường. Hướng dẫn CDC khuyến nghị pH 7.0–7.8 và dư lượng clo tự do tối thiểu 1.0 ppm cho bể không dùng axit cyanuric, hoặc 2.0 ppm khi dùng axit cyanuric. Áp dụng yêu cầu địa phương và hướng dẫn sản phẩm, kể cả giới hạn trên. Hóa học nước, điều kiện tiếp xúc và độ nhạy của từng người ảnh hưởng đến kích ứng; không thể coi clo tự do là vô hại dưới một ngưỡng kích ứng mắt chung. Chloramin, kiểm soát pH kém và thông gió không đủ cũng có thể gây triệu chứng, nên cần kiểm tra đồng thời nước và không khí.
Clo hoạt tính kết hợp (chloramin)
Clo kết hợp gồm sản phẩm phản ứng giữa clo tự do với các hợp chất nitơ vô cơ và hữu cơ từ nước tiểu, mồ hôi, mảnh da và các nguồn khác. Hỗn hợp này gồm:
- Các dẫn xuất urê clo hóa
- Chloramin: Monochloramin (NH2Cl), dichloramin (NHCl2) và trichloramin (NCl3)
- Các dẫn xuất creatinin clo hóa
Chloramin dễ bay hơi, đặc biệt là trichloramin, góp phần tạo mùi bể bơi quen thuộc và gây kích ứng mắt hoặc đường hô hấp. Mùi nồng không đo được dư lượng clo tự do và không chứng minh dư lượng đã đủ. Không có cặp nồng độ urê và clo tự do chung cho mọi bể mà tại đó mùi bắt đầu xuất hiện: quá trình hình thành và giải phóng phụ thuộc vào pH, tỷ lệ clo/nitơ, nhiệt độ, thời gian tiếp xúc, tải người bơi và thông gió.
Ảnh hưởng của chloramin:
- Monochloramin: Là một thành phần của clo kết hợp; phép đo clo kết hợp thông thường không xác định riêng từng dạng chất.
- Dichloramin và trichloramin: Có thể góp phần gây kích ứng. Trichloramin dễ bay hơi và là vấn đề đáng chú ý đối với không khí bể bơi trong nhà.
- Phân bố các dạng chloramin phụ thuộc vào pH, tỷ lệ clo/nitơ, thời gian tiếp xúc và nhiệt độ. Tăng clo khi chưa tìm nguyên nhân không bảo đảm giảm tiếp xúc.
CDC khuyến cáo điều tra khi clo kết hợp vượt 0.4 ppm; nhiều địa phương quy định nồng độ cho phép không quá 0.4 ppm. Tuân thủ quy định áp dụng và quy trình vận hành đã được xác nhận. Kiểm soát nguồn ô nhiễm, xử lý và thông gió, thay vì xem giá trị này là giới hạn tiếp xúc trong không khí hoặc một bảo đảm an toàn độc lập.
Phụ phẩm khử trùng (DBPs): chloroform và trihalomethane
Clo tự do cũng phản ứng với chất hữu cơ tạo DBPs, gồm trihalomethane (THMs) như chloroform. IARC xếp chloroform vào nhóm có thể gây ung thư ở người (Group 2B); phân loại mối nguy này không xác định nguy cơ ung thư của một người sau một lần bơi cụ thể.
Đặc điểm chính của THMs và chloroform:
- Hình thành: Nồng độ phụ thuộc vào tổng cacbon hữu cơ (TOC), chất do người bơi đưa vào, điều kiện khử trùng, nhiệt độ nước và các thành phần khác trong nước.
- Tính dễ bay hơi: Chloroform có thể chuyển từ nước sang không khí. Tiếp xúc có thể qua hít thở và hấp thu qua da; tỷ lệ từng đường phụ thuộc vào hoạt động và điều kiện thực tế.
- Nồng độ: Nồng độ trong nước và không khí thay đổi giữa các cơ sở và theo thời gian. Hồ sơ độc chất học ATSDR tổng hợp các nghiên cứu đã công bố ghi nhận chloroform trong không khí bể bơi trong nhà ở mức 3.99–205.6 ppbv. Đây là số đo quan sát, không phải giới hạn chất lượng không khí bể bơi; độ cao và thời gian lấy mẫu, thông gió và cường độ công việc đều có ảnh hưởng.
- Tiếp xúc: Bơi có thể làm tăng lượng chloroform hấp thu đo được, nhưng không có tỷ lệ phần trăm cố định cho mọi người hoặc mọi bể. Thông gió tốt hơn có thể giảm nồng độ trong không khí, còn hoạt động kéo dài và tăng nhịp thở có thể tăng liều hít vào. Đánh giá cần dựa trên điều kiện đo thực tế và thời gian tiếp xúc.
Ảnh hưởng sức khỏe của phụ phẩm khử trùng bể bơi
Kiểm soát kém hóa học nước và chất lượng không khí có thể gây triệu chứng cấp tính. Ảnh hưởng dài hạn phải được đánh giá theo chất cụ thể, liều lượng và bằng chứng; riêng triệu chứng hoặc phân loại mối nguy hóa chất không chứng minh một bệnh mạn tính do bơi gây ra.
Ảnh hưởng tức thời và cấp tính
- Kích ứng da và mắt: Chloramin, pH không phù hợp, tiếp xúc hóa chất và độ nhạy cá nhân đều có thể góp phần. Kiểm tra điều kiện vận hành khi có triệu chứng.
- Vấn đề hô hấp: Trichloramin và các chất kích ứng khác có thể gây triệu chứng ở mắt, mũi và đường thở, đặc biệt trong cơ sở trong nhà thông gió kém. Bằng chứng về mối liên hệ giữa đi bơi và phát triển hen suyễn chưa thống nhất; không nên mô tả đó là kết quả tất yếu.
- Xói mòn răng: Tiếp xúc kéo dài với nước có tính axit bất thường có thể làm hỏng men răng. Đây là xói mòn hóa học chứ không phải mài mòn cơ học, và không thể giải thích đúng bằng việc clo phản ứng với ánh nắng tạo axit clohydric. Duy trì pH theo yêu cầu và điều tra các sự cố pH thấp.
Ảnh hưởng dài hạn và mạn tính
- Ảnh hưởng cơ quan: Chloroform có thể ảnh hưởng gan và thận ở mức tiếp xúc đủ cao. Không thể trực tiếp chuyển kết quả độc chất học thành khẳng định rằng tiếp xúc thông thường ở nồng độ thấp trong bể bơi gây tổn thương cơ quan.
- Khả năng gây ung thư: Thí nghiệm trên động vật hỗ trợ phân loại mối nguy chloroform, còn bằng chứng ở người chưa đủ để kết luận quan hệ nhân quả riêng cho chất này. Nguy cơ phụ thuộc vào tiếp xúc; không được suy luận như thể mọi THMs đều giống nhau.
- Ảnh hưởng sinh sản: Nghiên cứu đã xem xét các kết quả sinh sản liên quan đến DBPs. Mối liên hệ và kết quả thực nghiệm không chứng minh sử dụng bể bơi bình thường gây vô sinh; cần xét chất cụ thể, đường tiếp xúc và hạn chế của nghiên cứu.
- Triệu chứng được báo cáo: Nhân viên tại cơ sở trong nhà thông gió kém đã báo cáo kích ứng mắt hoặc đường thở, ho và các triệu chứng liên quan đến công việc. Triệu chứng kéo dài cần được đánh giá y tế và điều tra nơi làm việc, không nên chẩn đoán tất cả là nhiễm trùng hoặc bệnh hóa chất mạn tính.
Những nhóm cần được chú ý đặc biệt
- Vận động viên bơi: Thời gian tập dài và nhịp thở cao có thể tăng tiếp xúc. Theo dõi không khí và triệu chứng mà không giả định mọi vận động viên đều sẽ bị hen hoặc giảm chức năng phổi.
- Trẻ em: Kiểu tiếp xúc và lượng hô hấp trên đơn vị khối lượng cơ thể khác người lớn. Duy trì bảo vệ vi sinh đầy đủ cùng kiểm soát nước và không khí phù hợp; điều này không chứng minh bản thân việc bơi gây hen ở trẻ.
- Nhân viên bể bơi: Tiếp xúc nghề nghiệp lặp lại đòi hỏi chú ý thời gian lấy mẫu, thông gió, điều kiện công việc và yêu cầu vệ sinh lao động áp dụng.
Biện pháp giảm thiểu và giải pháp
Kết hợp nhiều biện pháp để duy trì khử trùng đồng thời giảm tiếp xúc hóa chất không cần thiết:
- Cải thiện thông gió: Cấp và phân phối không khí tươi phù hợp, đồng thời hút bỏ không khí ô nhiễm gần mặt nước. Kiểm chứng hiệu quả theo lượng người thực tế; chỉ sưởi hoặc tuần hoàn không khí không loại bỏ chất ô nhiễm.
- Lọc hiệu quả: Bảo dưỡng lọc và tuần hoàn để loại chất lơ lửng, giảm tải ô nhiễm. Lọc không loại bỏ mọi tiền chất DBP hòa tan.
- Kiểm soát liều chất khử trùng: Đo clo tự do và clo kết hợp, duy trì dư lượng bắt buộc và làm theo quy trình ứng phó ô nhiễm được chấp thuận. Không đoán liều dựa vào mùi.
- Kiểm soát pH: Giữ pH trong khoảng vận hành yêu cầu để hỗ trợ khử trùng, sự dễ chịu và khả năng tương thích thiết bị.
- Vệ sinh người bơi: Khuyến khích tắm trước khi bơi, sử dụng nhà vệ sinh và không bơi khi tiêu chảy. Giảm chất ô nhiễm đưa vào giúp kiểm soát vi sinh và hạn chế phụ phẩm.
- Xử lý bổ sung: Hệ UV hoặc ozon được thiết kế đúng có thể bổ sung xử lý. Chúng không tạo dư lượng bền trong bể và không tự động thay thế chất khử trùng chính bắt buộc. Xác nhận hiệu quả; ozon còn cần ngăn khí thoát không an toàn và xử lý khí thải.
Gợi ý kỹ thuật AquaChain
Khi mùi hoặc kích ứng tăng, kiểm tra đồng thời tải người bơi, tuần hoàn, lọc, clo tự do và kết hợp, pH và chuyển động không khí. Giảm đầu vào ô nhiễm, xác nhận xử lý bổ sung nếu có, đồng thời duy trì dư lượng chất khử trùng bắt buộc. Chỉ giảm mùi không chứng minh an toàn vi sinh.
Câu hỏi thường gặp
Q1: Mùi “clo” quen thuộc của bể bơi thường do đâu?
A1: Thường do chloramin hình thành từ clo và chất ô nhiễm chứa nitơ. Mùi không xác định riêng các chloramin, không đo dư lượng clo tự do và không xác nhận khử trùng đầy đủ.
Q2: THMs là gì và vì sao cần theo dõi?
A2: THMs là DBPs hình thành khi chất khử trùng phản ứng với chất hữu cơ; chloroform là một ví dụ. Một số chất có vấn đề độc chất học. Tiếp xúc có thể qua hít thở và hấp thu qua da, nên đánh giá phải xét chất cụ thể, nồng độ, thời gian và điều kiện bể.
Q3: Làm sao giảm tiếp xúc DBP mà vẫn bảo đảm vệ sinh?
A3: Giảm ô nhiễm do người bơi đưa vào, duy trì tuần hoàn và lọc, kiểm soát pH cùng dư lượng chất khử trùng bắt buộc và kiểm chứng thông gió. Xử lý UV hoặc ozon bổ sung đã được xác nhận có thể hỗ trợ, nhưng không được dùng làm lý do giảm dư lượng xuống dưới yêu cầu áp dụng.
Xem Khử trùng bể bơi để tìm hiểu các nguyên tắc vận hành liên quan.