Trở về danh mục thuật ngữ

Thuật ngữ xử lý nước

Phụ phẩm khử trùng (DBPs) và ảnh hưởng sức khỏe trong nước uống

Nghiên cứu về ung thư, sinh sản và phát triển liên quan đến DBPs, cách đánh giá bằng chứng và kiểm soát phụ phẩm.

Giới thiệu: lợi ích khử trùng và vấn đề phụ phẩm

Khử trùng nước uống đã giảm mạnh bệnh lây qua nước trên thế giới, cứu sống rất nhiều người. Tuy nhiên, phản ứng hóa học trong quá trình này cũng có thể tạo phụ phẩm khử trùng (DBPs). Chúng hình thành khi chất khử trùng như clo phản ứng với chất hữu cơ tự nhiên và tiền chất khác trong nước thô. Trong ba thập kỷ qua, các nguy cơ sức khỏe tiềm tàng đã được quan tâm nhiều, đặc biệt từ khi phát hiện chloroform trong nước uống clo hóa.

Tìm hiểu nghiên cứu về phụ phẩm khử trùng

Nghiên cứu ảnh hưởng sức khỏe tập trung chủ yếu vào hai hướng:

  • Dịch tễ học ở người: Phân tích kết quả sức khỏe dài hạn trong quần thể tiếp xúc nước uống được khử trùng để tìm tương quan giữa DBP và bệnh. Những nghiên cứu này thường xét tiếp xúc nồng độ thấp trong nhiều năm.
  • Thí nghiệm trên động vật: Đánh giá độc tính từng DBP và hỗn hợp bằng tiếp xúc được kiểm soát ở nhiều nồng độ, nhằm tìm hiểu cơ chế và ảnh hưởng tiềm tàng.

Thách thức nghiên cứu động vật

Nghiên cứu DBP trên động vật có nhiều khó khăn:

  • Đa dạng phụ phẩm: Có rất nhiều DBPs, nên khó thử nghiệm toàn diện.
  • Nhiều điểm đánh giá sức khỏe: Ung thư, chẳng hạn, có thể xuất hiện qua nhiều đường sinh học khác nhau.
  • Đáp ứng tùy loài: Các loài động vật có thể phản ứng khác nhau với cùng một DBP.

Dù vậy, nghiên cứu thường ưu tiên các DBP có mức tiếp xúc ở người cao và độc tính đã được biết.

Những kết quả chính từ nghiên cứu động vật

  • Ảnh hưởng sinh sản: Nghiên cứu ở chuột đánh giá chuyển động tinh trùng sau tiếp xúc có kiểm soát với bromodichloromethane (BDCM), chloral hydrat (CH) và các DBP khác. Kết quả thuộc những liều và điểm đánh giá đã thử, không xác định ảnh hưởng sinh sản ở người tại một nồng độ thấp không cụ thể trong nước uống. (Klinefelter, 1996)
  • Khả năng gây ung thư của hỗn hợp DBP: Nghiên cứu năm 2002 cho chuột Eker, vốn nhạy với chất gây ung thư thận, tiếp xúc hỗn hợp dichloromethylhydroxyfuranone (MX), kali bromat (KBrO3_3), chloroform (CHCl3_3) và bromodichloromethane (BDCM) qua nước uống trong 4 đến 10 tháng. Các chất được chọn vì đặc tính gây ung thư thận hoặc độc thận đã biết. Có quan hệ liều–đáp ứng đối với ung thư thận, nhưng tỷ lệ u ở thận, tử cung hoặc lách không khác đáng kể giữa nhóm hỗn hợp và chất đơn lẻ có tác dụng mạnh nhất. Kết quả gợi ý tác dụng phối hợp của hỗn hợp cụ thể này không lớn hơn chất đơn lẻ mạnh nhất. (Hooth, 2002)
  • Clo dioxit, chlorit và chlorat: Tổng quan nghiên cứu động vật ghi nhận thay đổi huyết học phụ thuộc liều ở nồng độ thí nghiệm cao: clo dioxit tới 1 g/L (1000 mg/L), natri chlorit/chlorat tới 100 mg/L (100,000 µg/L). Không thể khái quát các phát hiện huyết học và khác biệt theo thời gian tiếp xúc cho mọi động vật hoặc người uống nước thông thường. Cần đánh giá ảnh hưởng và quan hệ liều–đáp ứng theo từng chất. (Couri, 1982)
  • Độc tính chloroform: Đáp ứng ở động vật khác nhau theo liều, đường tiếp xúc, loài và mô đích. Liều lớn đưa tập trung có thể gây độc tế bào và tăng sinh tái tạo, những cơ chế quan trọng trong hình thành u. Cho qua nước uống không luôn ngăn ung thư; u thận cũng đã xuất hiện trong nghiên cứu nước uống liều cao. Đánh giá cuối cùng của EPA năm 2001 mô tả khả năng gây ung thư trong điều kiện tiếp xúc gây độc tế bào kéo dài và tái tạo tế bào, không tuyên bố mọi tiếp xúc qua nước uống đều không có nguy cơ. (Larson, 1994a; Larson et al., 1994b; Butterworth et al., 1998; EPA, 2001)

Ảnh hưởng sức khỏe ở người

Bên cạnh thí nghiệm động vật, nghiên cứu dịch tễ học rộng rãi đánh giá ảnh hưởng DBP ở người, chủ yếu về ung thư, sinh sản và phát triển.

Ảnh hưởng gây ung thư

Tiến bộ phân tích phát hiện nhiều chất hữu cơ trong nước uống. Bốn THM được quản lý là chloroform, bromoform, bromodichloromethane và dibromochloromethane; dichloromethane và dibromomethane không thuộc nhóm này. Sự xuất hiện và mối nguy khác nhau, nên không thể gọi tất cả là chất gây ung thư ở người đã được chứng minh và có trong mọi nước clo hóa.

  • Khó chứng minh quan hệ nhân quả: Năm 1991, Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) của WHO nhận định khó liên kết chắc chắn ung thư với nước clo hóa do nguy cơ nhỏ, đánh giá tiếp xúc DBP thiếu chính xác và nhiều yếu tố gây nhiễu như hút thuốc, ăn uống, di truyền và điều kiện kinh tế xã hội. (Disinfectants and Disinfection Byproducts, WHO, 2001)

  • Ung thư bàng quang và trực tràng:

    • Phân tích tổng hợp lịch sử báo cáo liên hệ với ung thư bàng quang và trực tràng, không phải ung thư hậu môn. Những tỷ lệ quy thuộc ước tính như 9% và 15% phụ thuộc quần thể, chỉ báo thay thế tiếp xúc và giả định mô hình; không phải số ca hiện nay đã được xác định hay tỷ lệ do một DBP riêng gây ra. (Morris, 1992)
    • Nghiên cứu tại Colorado (1990-1991) ghi nhận nguy cơ ung thư bàng quang tăng theo số năm tiếp xúc nước clo hóa. Sau 30 năm, nguy cơ cao gấp 1.8 lần người không tiếp xúc. (McGeehin, 1993)
    • Nghiên cứu ở Ontario, Canada tìm thấy liên hệ giữa tiếp xúc DBP dài hạn và ung thư bàng quang, đặc biệt khi THM từ 50 µg/L (0.05 mg/L) trở lên. Nghiên cứu ước tính 14-16% các ca ung thư bàng quang có thể quy thuộc cho tiếp xúc DBP. (King, 1996)
    • Nghiên cứu Phần Lan ghi nhận liên hệ đáng kể giữa tiếp xúc các chất gây đột biến và gây ung thư trong nước uống với ung thư bàng quang ở cả nam và nữ, cùng ung thư thận ở nam. (Koivusalo, 1998)
    • Dù nguy cơ cá nhân có thể nhỏ, quần thể đông và tiếp xúc kéo dài khiến ảnh hưởng sức khỏe cộng đồng tiềm tàng của DBP đối với ung thư bàng quang cần được chú ý. (Kogevinas, 2003)
  • Ung thư ruột:

    • Một số nghiên cứu, như khảo sát 5000 người ở Ontario, Canada, gợi ý nguy cơ ung thư ruột cao gấp 1.5 lần ở người tiếp xúc THM từ 50 µg/L (0.05 mg/L) trở lên. (Marret & King, 1995)
    • Nghiên cứu khác ở Iowa, Hoa Kỳ báo cáo kết quả khác nhau cho ung thư đại tràng và trực tràng. Khác biệt đánh giá tiếp xúc, thành phần nước và các yếu tố khác làm so sánh phức tạp; Iowa không thuộc Canada. (Mills, 1998)
  • Ung thư trực tràng: Nghiên cứu bệnh–chứng tại Iowa, Hoa Kỳ (1986-1989) đánh giá riêng ung thư đại tràng và trực tràng. Một số so sánh tiếp xúc ghi nhận liên hệ với ung thư trực tràng, có ảnh hưởng của chất xơ và vận động thể lực, không phải tác động nhân quả đã xác định đối với ung thư hậu môn. (Hildesheim, 1998)

Ảnh hưởng sinh sản và phát triển

Thí nghiệm và dịch tễ học cũng đã xem xét những kết quả sinh sản và phát triển. Nồng độ thử, loài và đường tiếp xúc đều quan trọng; tác động trong thí nghiệm thai kỳ ở động vật không xác định ảnh hưởng ở người hay một ngưỡng chung. So sánh liều với ung thư giữa những nghiên cứu không liên quan không đáng tin cậy. (Singer, 1999)

  • Trihalomethane (THMs): Một số nghiên cứu dịch tễ học gợi ý liên hệ với sẩy thai tự nhiên, dị tật và chậm tăng trưởng, dù số nghiên cứu còn ít. (Wigle, 1998)
  • Phụ phẩm clo dioxit: chlorit và chlorat:
    • So sánh lịch sử giữa các cộng đồng dùng clo hoặc clo dioxit cao ghi nhận liên hệ với sinh non do bác sĩ đánh giá và giảm cân nhiều hơn sau sinh. Đây không tương đương với nhẹ cân khi sinh đã được chứng minh do chất khử trùng gây ra. Tác giả coi phát hiện là gợi ý; đánh giá sau đó nêu yếu tố gây nhiễu và sự thiếu nhất quán giữa các chỉ số sinh non. (Tuthill, 1982)
    • Nghiên cứu Na Uy (1993-1995) trên 137,145 ca sinh không thấy liên hệ giữa nước clo hóa, kể cả nhiều hữu cơ, với nhẹ cân hoặc chiều dài sơ sinh nhỏ. Nghiên cứu còn gợi ý nguy cơ sinh non hơi thấp hơn so với nước không clo hóa. (Jaakkola, 2001)
    • Nghiên cứu ở Ý (1988-1989) báo cáo liên hệ giữa cách khử trùng và một số kích thước trẻ sơ sinh. Không đo trực tiếp DBP, cách phân loại tiếp xúc và yếu tố khác hạn chế diễn giải nhân quả. Không nên coi giảm miễn dịch của mẹ là cơ chế đã được xác nhận. (Kanitz, 1996)
  • Dị tật bẩm sinh:
    • Nghiên cứu Na Uy (1993-1998) trên 285,631 ca sinh ghi nhận liên hệ giữa tiếp xúc DBP trong thai kỳ với dị tật tim, hô hấp và tiết niệu, cùng tăng đáng kể dị tật thành bụng khi tiếp xúc cao hơn. (Bing-Fang, 2002)
    • Dữ liệu Massachusetts (1990) với 56,513 ca sinh cho thấy THM từ 80 µg/L (0.08 mg/L) trở lên liên quan đến giảm 32 gam cân nặng và chiều dài sơ sinh nhỏ hơn, biểu hiện chậm tăng trưởng thai, nhưng không liên hệ sinh non. (Wright, 2003)
    • Nghiên cứu Nova Scotia, Canada (1988-1995) gợi ý bromodichloromethane từ 20 µg/L (0.02 mg/L) trong thai kỳ liên quan đến nguy cơ dị tật ống thần kinh cao hơn; chloroform liên quan đến dị tật nhiễm sắc thể. (Dodds, 2001)
    • Nghiên cứu Thụy Điển (2001) trên 59,422 trẻ ghi nhận tăng nguy cơ dị tật tim và động mạch khi cùng dùng clo dioxit và hypochlorit, gợi ý một mối liên hệ cần xem xét ngay cả khi THM dưới giới hạn. (Cedergren, 2001)
  • Độ tin cậy của nghiên cứu sinh sản: Nhiều nghiên cứu gợi ý liên hệ giữa DBP clo hóa trong thai kỳ và dị tật, đặc biệt nhẹ cân hoặc chậm tăng trưởng. Tuy nhiên, bằng chứng về sẩy thai, dị tật cụ thể và thai chết lưu thường không nhất quán, thiếu quan hệ liều–đáp ứng mạnh. Nguyên nhân có thể do khác biệt phương pháp và khó xác định tiếp xúc cá nhân. (Graves, 2001; Nieuwenhuijsen, 2000) Cần đo chính xác hơn DBP tại vòi, xét biến động mùa và năm. (Reif, 1996)

Khuyến nghị kiểm soát phụ phẩm khử trùng

Mục tiêu đầu tiên là nước uống an toàn về vi sinh. WHO khuyến cáo kiểm soát DBP không được làm suy giảm khử trùng đầy đủ; tương quan nguy cơ tùy mầm bệnh, sự cố xử lý và tiếp xúc hóa chất, không có tỷ số chung. Dịch tả khởi phát ở Peru năm 1991 cho thấy tầm quan trọng của nước sạch và vệ sinh, nhưng không thể quy toàn bộ số ca và tử vong trong khu vực chỉ cho clo hóa không đủ.

Dù vậy, tiếp xúc rộng khiến nguy cơ DBP không thể bỏ qua. Cần tiếp tục nhận diện những phụ phẩm chưa được đặc trưng, đánh giá ảnh hưởng riêng và phối hợp, cùng tiềm năng gây đột biến.

Các phương pháp kiểm soát

Giảm phụ phẩm cần thực hiện mà không ảnh hưởng hiệu quả khử trùng:

  1. Loại hữu cơ trước khử trùng: Loại NOM trước châm chất khử trùng giúp giảm tiền chất, là hướng quan trọng. Công nghệ gồm:
    • Keo tụ và tạo bông: Loại hạt và độ đục.
    • Than hoạt tính: Hấp phụ chất hữu cơ.
    • Lọc màng: Tách chất hữu cơ bằng hàng rào vật lý.
  2. Chất khử trùng và oxy hóa thay thế: Từng chất có thể giảm một số DBP nhưng tạo các ràng buộc khác. Xác nhận bất hoạt vi sinh và bảo vệ mạng phân phối; chất oxy hóa không tự động là chất khử trùng chính đủ hiệu lực. Có thể đánh giá:
    • Ozon
    • Clo dioxit
    • Kali permanganat cho nhiệm vụ oxy hóa hoặc kiểm soát tiền chất phù hợp, không mặc nhiên thay thế khử trùng chính đã được xác nhận
    • Chloramin, có thể tạo DBPs chứa nitơ
  3. Tối ưu điểm châm: Điều chỉnh nơi và thời điểm châm để giảm thời gian phản ứng với tiền chất.
  4. Loại phụ phẩm sau khử trùng: Trong một số trường hợp có thể xử lý phụ phẩm đã hình thành.

Tiêu chuẩn quản lý phụ phẩm khử trùng

Yêu cầu pháp lý và hướng dẫn WHO có vai trò khác nhau. Phân loại mối nguy cũng khác theo cơ quan, thời điểm và chất; IARC xếp chloroform là có thể gây ung thư ở người (Group 2B), không nên gán nguyên phân loại đó cho mọi THM. Bảng giữ lại một số giá trị lịch sử; mục WHO phản ánh hướng dẫn cũ được dẫn trong bài, không phải danh mục tuân thủ hiện hành đầy đủ. WHO về sau đưa giá trị chloroform 300 µg/L, dibromochloromethane 100 µg/L và quy tắc hỗn hợp theo tỷ số nồng độ trên hướng dẫn của từng chất.

Cơ quanThông số DBPGiá trị
EUTổng trihalomethane100 µg/L (0.1 mg/L)
WHOBromodichloromethane60 µg/L (0.06 mg/L)
Bromoform100 µg/L (0.1 mg/L)
Chloroform200 µg/L (0.2 mg/L)
Hoa Kỳ (EPA)Tổng trihalomethane (TTHM)80 µg/L (0.08 mg/L)
Axit haloacetic (HAA5)60 µg/L (0.06 mg/L)

Quy tắc chất khử trùng và phụ phẩm giai đoạn 1 của EPA Hoa Kỳ (1998) có yêu cầu xử lý loại tiền chất cho các hệ nước mặt dùng lọc thông thường thuộc phạm vi áp dụng, với tiêu chí và ngoại lệ cụ thể. Không bắt buộc mọi hệ nước dùng keo tụ tăng cường. Giai đoạn 2 còn quy định giám sát và cách tính tuân thủ cần được xét. (EPA, 2001)

Tìm hiểu hình thành và các loại phụ phẩm khử trùng.

Gợi ý kỹ thuật AquaChain

Ưu tiên xử lý phía trước như keo tụ tăng cường hoặc màng để loại NOM trước khử trùng chính. Chủ động loại tiền chất thường phù hợp hơn về chi phí và môi trường so với xử lý DBP sau khi đã hình thành.


Câu hỏi thường gặp

Q1: Vì sao cần quan tâm DBPs khi khử trùng thiết yếu cho nước uống an toàn?

A1: Khử trùng giúp loại mầm bệnh, nhưng hóa chất có thể phản ứng với NOM tạo phụ phẩm. Lo ngại nằm ở ảnh hưởng sức khỏe dài hạn tiềm tàng như tăng nguy cơ ung thư và vấn đề sinh sản, kể cả khi tiếp xúc nồng độ thấp.

Q2: Nghiên cứu DBP trong nước uống tập trung vào ảnh hưởng nào?

A2: Hai nhóm chính là:

  1. Ảnh hưởng gây ung thư: Nghiên cứu báo cáo liên hệ đặc biệt với ung thư bàng quang và một số kết quả trực tràng hoặc đại trực tràng; phát hiện khác nhau và không chứng minh mọi DBP là nguyên nhân.
  2. Sinh sản và phát triển: Gồm liên hệ với nhẹ cân khi sinh, chậm tăng trưởng, sinh non và một số dị tật.

Q3: Cơ sở xử lý nước có thể hạn chế hình thành DBP thế nào?

A3: Có thể phối hợp:

  1. Loại tiền chất: Loại NOM trước khử trùng bằng keo tụ tăng cường, than hoạt tính hoặc màng.
  2. Chất khử trùng thay thế: Dùng ozon, clo dioxit hoặc chloramin với thành phần phụ phẩm khác hoặc ít DBPs được quản lý hơn so với clo tự do.
  3. Tối ưu quy trình: Điều chỉnh điểm châm, thời gian tiếp xúc và pH để giảm phụ phẩm mà vẫn bất hoạt mầm bệnh hiệu quả.