Trở về danh mục thuật ngữ

Thuật ngữ xử lý nước

Phụ phẩm khử trùng (DBPs): hình thành, yếu tố ảnh hưởng và các loại

Cơ chế hình thành DBPs, ảnh hưởng của chất khử trùng, thời gian, nhiệt độ, pH và thành phần nước; phân loại phụ phẩm.

Khử trùng nước là công đoạn quan trọng để bảo vệ sức khỏe cộng đồng bằng cách loại bỏ vi sinh vật gây bệnh. Trong hơn một thế kỷ, các chất khử trùng hóa học như clo đã giữ vai trò thiết yếu trong xử lý nước uống. Tuy nhiên, nghiên cứu vào những năm 1970, đặc biệt bằng sắc ký khí, phát hiện phụ phẩm khử trùng (DBPs) hình thành trong quá trình này. Các hợp chất sinh ra từ phản ứng giữa chất khử trùng và chất hữu cơ tự nhiên trong nước có thể gây lo ngại sức khỏe, nên cần quản lý và giảm thiểu phù hợp.

Phụ phẩm khử trùng (DBPs) là gì?

DBPs là các chất hóa học hữu cơ và vô cơ hình thành khi chất khử trùng phản ứng với chất hữu cơ tự nhiên (NOM) hoặc những hợp chất khác trong nước được xử lý.

DBPs hình thành như thế nào?

Cơ chế chính là phản ứng của chất khử trùng như clo với các thành phần tự nhiên trong nước. Tương tác với chất hữu cơ như axit humic và axit fulvic giữ vai trò lớn; chúng bắt nguồn từ phân hủy thực vật và thường có trong nguồn nước tự nhiên.

Nghiên cứu ban đầu vào những năm 1970 của Bellar và cộng sự cho thấy clo hóa có thể tạo chloroform và các haloform khác từ thành phần của nước. Kết quả giúp xác nhận rằng hợp chất phát hiện trong nước sau xử lý có thể sinh ra trong quá trình xử lý, thay vì chỉ đi vào cùng nước thô.

Cấu trúc hóa học của axit humic và fulvic phức tạp, thay đổi, nên khó xác định chính xác cơ chế hình thành DBP. Thành phần đa dạng của chất hữu cơ tự nhiên càng làm nghiên cứu phản ứng phức tạp hơn.

Các yếu tố ảnh hưởng đến hình thành DBP

Đặc tính và nồng độ DBPs chịu tác động đồng thời của nhiều yếu tố:

1. Loại, liều lượng và dư lượng chất khử trùng

Lựa chọn chất khử trùng như clo, chloramin, ozon hay clo dioxit ảnh hưởng trực tiếp đến loại DBPs hình thành. Nhìn chung, liều và dư lượng cao hơn có thể làm tăng DBP. Đôi khi dùng chất thay thế để giảm phụ phẩm chứa halogen, nhưng chúng vẫn có thể tạo các loại phụ phẩm khác.

2. Điều kiện khử trùng

Các thông số vận hành khi khử trùng ảnh hưởng đáng kể đến sự tạo thành DBP:

  • Thời gian phản ứng: THMs thường tiếp tục tích lũy theo thời gian tiếp xúc khi còn tiền chất phản ứng và chất khử trùng. HAAs cùng các hợp chất kém bền như haloacetonitril (HANs) và haloketon (HKs) có thể hình thành rồi phân hủy tùy điều kiện. Thời gian dài hơn không làm tăng mọi DBP, và thời gian ngắn hơn không luôn tạo nhiều THMs hoặc HAAs hơn.
  • Nhiệt độ: Nhiệt độ cao có thể tăng tốc hình thành DBP và phân hủy một số DBP kém bền, đồng thời ảnh hưởng đến suy giảm chất khử trùng và bất hoạt vi sinh. Liều cần thiết phải được xác định theo nhu cầu và mục tiêu xử lý thực tế; nước ấm hơn không tự động đòi hỏi nồng độ clo cao hơn.
  • pH: Khi pH tăng, tỷ lệ ion hypochlorit (OCl⁻) tăng, làm giảm hiệu lực khử trùng của clo. pH cao thường thuận lợi cho THM, còn pH thấp thuận lợi hơn cho HAA. pH cao cũng thúc đẩy thủy phân, làm phân hủy HANs và HKs. THM trong mạng phân phối thường cao hơn tại nhà máy, một phần do DBP tiếp tục hình thành và một số phụ phẩm chuyển thành THMs qua thủy phân.

3. Thành phần nước

Thành phần vốn có của nước thô là yếu tố chính quyết định sự tạo thành DBP:

  • Nồng độ và tính chất NOM: NOM là tiền chất DBP. Nồng độ thường được biểu thị bằng tổng cacbon hữu cơ (TOC) hoặc cacbon hữu cơ hòa tan (DOC). Thành phần cụ thể gồm axit humic, fulvic, axit kỵ nước, axit ưa nước và các chất trung tính quyết định loại và nồng độ phụ phẩm tạo thành.
    • Nghiên cứu cho thấy tương quan giữa nồng độ cacbon hữu cơ và sự hình thành các THM khác nhau, đặc biệt khi nồng độ brom khác nhau.
  • Biến động mùa: Thay đổi theo mùa ảnh hưởng đến NOM trong nguồn nước, khiến DBP biến động trong năm.
  • Loại nguồn nước: DBP có thể khác biệt đáng kể giữa nước mặt và nước ngầm do khác biệt NOM và các thông số chất lượng khác.

Các loại phụ phẩm khử trùng

Có thể phân DBPs thành hợp chất hữu cơ chứa halogen, vô cơ và không chứa halogen, tùy chất khử trùng và tiền chất. Bảng dưới đây nêu các phụ phẩm thường liên quan đến từng chất khử trùng:

Chất khử trùngDBPs hữu cơ chứa halogenDBPs vô cơDBPs không chứa halogen
Clo (Cl₂)/Axit hypochlorơ (HOCl)Trihalomethane (THMs), axit haloacetic (HAAs), haloacetonitril, chloral hydrat, chlorophenol, chloramin hữu cơChlorat, đặc biệt từ sản xuất hoặc bảo quản hypochloritAldehyd và axit carboxylic trong một số điều kiện
Clo dioxit (ClO₂)Không phải sản phẩm chính của clo dioxit dùng riêng; phối hợp chất khử trùng khác có thể thay đổi thành phầnChlorit, chloratHợp chất hữu cơ bị oxy hóa, tùy nền nước
Chloramin (NH₂Cl, v.v.)Chloramin hữu cơ, haloacetonitril và DBPs chứa nitơ khác; cũng có thể xuất hiện một số THMs và HAAsNitrit và nitrat có thể liên quan đến nitrat hóa, không chỉ hình thành trực tiếp do chloramin hóaNitrosamin và sản phẩm hữu cơ khác khi có tiền chất phù hợp
Ozon (O₃)Có thể hình thành hợp chất hữu cơ brom hóa khi có bromua và tiền chất hữu cơ phù hợpBromat khi có bromua; cũng có thể có iodat và hydro peroxitAldehyd, keton, axit keto và axit carboxylic

Gợi ý kỹ thuật AquaChain

Khi quản lý DBPs, giảm tiền chất phù hợp trước khử trùng chính nếu khả thi. Keo tụ tăng cường, hấp phụ, NF hoặc RO có thể loại một phần NOM hòa tan; UF chủ yếu loại hạt và keo, không nhất thiết loại tiền chất hòa tan có khối lượng phân tử thấp. Xác nhận loại bỏ TOC/DOC và tiềm năng hình thành DBP theo nước thực tế, đồng thời bảo đảm các hàng rào vi sinh bắt buộc.

Câu hỏi thường gặp

Q1: DBPs gây những lo ngại sức khỏe chính nào?

A1: Nghiên cứu độc chất học và các mối liên hệ dịch tễ học đặt ra lo ngại về ung thư, sinh sản hoặc phát triển đối với một số DBPs. Nguy cơ khác nhau theo chất và mức tiếp xúc; mối liên hệ không chứng minh mỗi phụ phẩm được quản lý đều gây các kết quả đó ở mọi nồng độ nước uống.

Q2: Có thể loại bỏ hoàn toàn DBPs khỏi nước uống không?

A2: Khó loại bỏ hoàn toàn do chất hữu cơ tự nhiên vốn có và nhu cầu khử trùng. Mục tiêu là hạn chế phụ phẩm đến mức đáp ứng quy định, đồng thời duy trì kiểm soát mầm bệnh hiệu quả.

Q3: Công nghệ xử lý nâng cao nào giúp giảm hình thành DBP?

A3: Có thể chọn keo tụ tăng cường, than hoạt tính dạng hạt (GAC), nanofiltration và thẩm thấu ngược theo tiền chất. UV và clo dioxit có đặc tính xử lý, phụ phẩm khác nhau; xác nhận bất hoạt vi sinh, yêu cầu dư lượng và phụ phẩm thay vì coi chất thay thế là không tạo DBP.

Để tìm hiểu toàn bộ quá trình, xem Nước uống.