Giới thiệu về ăn mòn kiềm trong hệ thống nồi hơi
Ăn mòn kiềm là vấn đề đáng quan tâm trong vận hành nồi hơi, gây hao hụt kim loại và có thể dẫn đến hư hỏng thiết bị. Hiện tượng chủ yếu xảy ra khi natri hydroxide, tức xút, cô đặc trên bề mặt kim loại nồi hơi và hòa tan lớp magnetit bảo vệ. Ăn mòn thường biểu hiện thành các vết rỗ hoặc vùng kim loại bị khoét do kiềm, đặc biệt tại vị trí có mật độ dòng nhiệt cao hoặc dòng chảy bị hạn chế.
Cơ chế ăn mòn kiềm
Xút (NaOH) có thể cô đặc trên bề mặt nồi hơi do một số vấn đề vận hành:
- Lớp hơi bao phủ: Hiện tượng này xảy ra khi một lớp hơi hình thành giữa nước nồi hơi và thành ống. Lớp hơi cách nhiệt, cản trở truyền nhiệt hiệu quả vào nước. Lượng nước ít ỏi tiếp cận bề mặt ống quá nóng sẽ hóa hơi nhanh, để lại dung dịch xút đậm đặc có tính ăn mòn cao.
- Sôi cục bộ bên dưới lớp cặn xốp: Cặn, ví dụ cáu cặn và bùn, trên bề mặt ống nồi hơi tạo các vùng xốp để nước nồi hơi thấm vào. Khi nhiệt truyền qua ống, nước trong các lỗ rỗng sôi và hơi thoát ra. Chất rắn hòa tan không bay hơi, bao gồm xút, bị giữ lại và cô đặc mạnh.
Sau khi cô đặc, dung dịch xút tấn công và hòa tan lớp magnetit bảo vệ (Fe₃O₄) hình thành tự nhiên trên bề mặt thép trong nồi hơi. Quá trình hòa tan dẫn đến hao hụt kim loại nền, làm lộ bề mặt thép mới để tiếp tục bị ăn mòn, cuối cùng gây mỏng kim loại và có thể dẫn đến hư hỏng.
Các điều kiện thuận lợi cho nứt do kiềm
Dù ăn mòn kiềm nói chung luôn là nguy cơ cần xem xét, dạng nghiêm trọng hơn là nứt do kiềm, còn gọi là giòn kiềm, cần những điều kiện cụ thể:
- Kim loại chịu ứng suất: Kim loại nồi hơi phải chịu ứng suất cơ học, thường tại mối ghép đinh tán, vị trí lắp ống hoặc vùng mối hàn.
- Có xút (NaOH): Nước nồi hơi phải chứa natri hydroxide.
- Vật liệu nhạy cảm và nhiệt độ: Đánh giá đồng thời mức độ nhạy cảm của vật liệu, nhiệt độ cục bộ và tiếp xúc với xút đậm đặc. Silica ở mức vết không phải điều kiện tiên quyết để dùng làm căn cứ loại trừ nứt do kiềm.
- Cơ chế cô đặc: Phải có cơ chế cho phép nước nồi hơi cô đặc tại vùng kim loại chịu ứng suất, chẳng hạn rò rỉ nhỏ ở mối ghép nong ống hoặc phía dưới lớp cặn xốp.
Các biện pháp phòng ngừa và kiểm soát
Quản lý hiệu quả hóa học nước nồi hơi có vai trò quan trọng trong ngăn ngừa ăn mòn kiềm. Một phương pháp được sử dụng rộng rãi là kiểm soát phối hợp phosphat/pH.
Phương án này đặc biệt phù hợp với hệ thống nước cấp nồi hơi sử dụng nước bổ sung đã khử khoáng, nước tạo từ quá trình bay hơi hoặc nước ngưng tinh khiết. Nguyên tắc cốt lõi là dùng phosphat để tạo khả năng đệm cho nước nồi hơi, qua đó hạn chế biến động pH lớn có thể dẫn đến xút cô đặc.
Xử lý phosphat phối hợp
Mục tiêu phosphat và pH phải được điều chỉnh theo áp suất, thiết kế nồi hơi và chương trình xử lý. Phản ứng axit–bazơ sau minh họa khả năng đệm của phosphat; không phải hướng dẫn châm dinatri phosphat (Na₂HPO₄) vào mọi nồi hơi:
Na₂HPO₄ + NaOH → Na₃PO₄ + H₂O
Khả năng đệm của nước trong khối lưu chất không bảo đảm bảo vệ bên dưới cặn. Cần kiểm soát pH, hiện tượng phosphat ẩn và tạp chất trong chương trình được nhà máy phê duyệt, đồng thời điều tra cặn và cơ chế cô đặc cục bộ. Châm phosphat không phù hợp tự nó cũng có thể góp phần gây ăn mòn dưới cặn.
Gợi ý kỹ thuật AquaChain
Khi giám sát nước nồi hơi để kiểm soát ăn mòn kiềm, cần chú ý chênh áp qua các ống nồi hơi, đặc biệt sau thay đổi vận hành đáng kể hoặc giai đoạn có mật độ dòng nhiệt cao. Chênh áp tăng bất thường có thể cho thấy cặn đang hình thành, tạo điểm cô đặc xút ngay cả khi hóa học nước toàn hệ thống có vẻ vẫn trong giới hạn. Kiểm tra cặn thường xuyên và xả đáy hiệu quả có vai trò quan trọng.
Câu hỏi thường gặp
Q1: Phản ứng hóa học chính trong ăn mòn kiềm của nồi hơi là gì?
A1: Ăn mòn kiềm xảy ra khi natri hydroxide (NaOH) đậm đặc hòa tan lớp magnetit bảo vệ (Fe₃O₄) trên thép nồi hơi, tạo natri ferrat hoặc các hợp chất sắt hòa tan khác.
Q2: “Lớp hơi bao phủ” góp phần gây ăn mòn kiềm như thế nào?
A2: Lớp hơi bao phủ tạo lớp cách nhiệt giữa nước nồi hơi và thành ống, dẫn đến quá nhiệt cục bộ. Lượng nước ít ỏi đến bề mặt quá nóng này hóa hơi nhanh, để lại dung dịch xút đậm đặc có tính ăn mòn cao và tấn công kim loại.
Q3: Silica thấp có loại trừ được nứt do kiềm không?
A3: Không. Cần kiểm tra xút đậm đặc, ứng suất kéo, tình trạng vật liệu và nhiệt độ cục bộ. Chỉ kết quả silica không thể loại trừ cơ chế này.
Để tìm hiểu thêm về phòng ngừa sự cố nồi hơi, xem hướng dẫn xử lý nước nồi hơi.