Trở về danh sách chất ô nhiễm

Loại bỏ chất ô nhiễm

Selen (Se) trong xử lý nước

Tổng quan và nguồn phát sinh

Selen (Se) là nguyên tố á kim có trong tự nhiên với nhiều trạng thái oxy hóa, chủ yếu là -II, 0, +IV và +VI. Trong môi trường nước, các dạng chiếm ưu thế là selenit (SeO₃²⁻, Se(IV)) và selenat (SeO₄²⁻, Se(VI)); selenat thường di chuyển dễ hơn và khó loại bỏ hơn do ái lực hấp phụ thấp và tính ổn định cao. Selen nguyên tố (Se(0)) không tan, ngoài ra còn có thể tồn tại các hợp chất selen hữu cơ. Dạng tồn tại của selen phụ thuộc rất nhiều vào thế oxy hóa khử và điều kiện pH.

Nguồn selen trong nước có thể là tự nhiên hoặc do hoạt động của con người:

  • Nguồn tự nhiên: Xói mòn đá và đất giàu selen, chẳng hạn đá phiến và đá núi lửa, các vỉa than và hoạt động núi lửa góp phần tạo nên hàm lượng selen nền.
  • Nguồn do con người:
    • Khai thác mỏ: Nước rỉ từ khai thác than, đồng, urani và bãi thải quặng.
    • Phát điện: Nước thải nhà máy nhiệt điện than, đặc biệt là nước thải khử lưu huỳnh khí thải (FGD), nơi selen bị bay hơi rồi được thu giữ.
    • Luyện kim: Nước thải từ tinh luyện và gia công kim loại màu.
    • Nông nghiệp: Nước chảy tràn do tưới trên đất giàu selen, đôi khi bị làm trầm trọng thêm bởi phân bón.
    • Lọc dầu: Các dòng nước thải.
    • Sản xuất điện tử: Một số ứng dụng trong sản xuất bán dẫn.

Tác động đến môi trường và sức khỏe

Selen là vi chất dinh dưỡng thiết yếu đối với người và động vật ở hàm lượng rất thấp. Tuy nhiên, khoảng cách giữa liều có lợi và liều gây độc khá hẹp, nên hàm lượng cao có thể gây vấn đề đáng kể cho môi trường và sức khỏe.

  • Tác động môi trường: Selen rất độc đối với sinh vật thủy sinh, đặc biệt là cá và chim nước, ở nồng độ chỉ cao hơn nhu cầu dinh dưỡng. Nó dễ tích lũy sinh học trong chuỗi thức ăn thủy sinh và khuếch đại sinh học, nghĩa là nồng độ tăng qua các bậc dinh dưỡng liên tiếp. Điều này có thể gây suy giảm sinh sản, dị tật và tử vong ở cá cùng chim ăn sinh vật bị nhiễm. Selen dư thừa có thể làm rối loạn chức năng sinh lý thiết yếu và gây tổn hại hệ sinh thái.
  • Tác động sức khỏe con người: Hấp thu quá mức kéo dài có thể gây nhiễm độc selen, gồm biến đổi tóc và móng, tác động lên thần kinh ngoại biên, thay đổi ở da, mệt mỏi và rối loạn tiêu hóa. Ngộ độc cấp nặng có thể gây suy cơ quan hoặc tử vong, tùy liều lượng và hợp chất. Cần đánh giá đồng thời thực phẩm, chất bổ sung và nước. IARC xếp selen và các hợp chất selen vào Nhóm 3, chưa thể phân loại về khả năng gây ung thư ở người; điều này không có nghĩa chúng vô hại.

Tiêu chuẩn và quy định

Các giới hạn selen trong nước uống và nước thải được thiết lập trên thế giới nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng và môi trường. Các giới hạn này thường đề cập đến nồng độ selen tổng.

Cơ quan hoặc tiêu chuẩnỨng dụngGiới hạn (µg/L)Ghi chú
WHOGiá trị hướng dẫn cho nước uống40Giá trị hướng dẫn tạm thời do còn bất định khoa học; không phải giá trị 10 µg/L trước đây.
US EPAMCL cho nước uống50Mức chất ô nhiễm tối đa (MCL) áp dụng cho hệ thống cấp nước uống công cộng.
China GB 5749-2022Nước uống10Giới hạn chỉ tiêu độc học trong tiêu chuẩn nước uống quốc gia.
China GB 8978-1996Nước thải thuộc phạm vi áp dụng, cấp I100Selen tổng trong bảng xả thải tổng hợp tương ứng; tiêu chuẩn ngành, địa phương hoặc giấy phép có thể là căn cứ điều chỉnh.
China GB 8978-1996Nước thải thuộc phạm vi áp dụng, cấp III500Selen tổng trong bảng xả thải tổng hợp tương ứng; không phải tiêu chí cho nước uống hoặc mọi nguồn nước tiếp nhận.
US EPAXả thải nhiệt điện hơi và các ngành công nghiệp khác—Xác định quy định ngành hiện hành, dòng nước thải, loại nguồn và giấy phép áp dụng; ở đây không đưa ra một giới hạn xả thải selen chung.

Công nghệ loại bỏ

Việc loại bỏ selen hiệu quả gặp thách thức lớn do dạng tồn tại biến đổi. Selenat (Se(VI)) thường khó loại bỏ hơn selenit (Se(IV)), và thường cần bước khử sơ bộ trước khi các phương pháp khác phát huy hiệu quả. Hiểu rõ dạng selen tại cơ sở là điều thiết yếu để chọn dây chuyền xử lý tối ưu.

Giải pháp màng

Khả năng giữ selen phụ thuộc vào dạng tồn tại, loại màng và điều kiện vận hành. RO dùng lớp chọn lọc đặc, còn tính chọn lọc của NF có cả tác động điện tích. Tiền xử lý kiểm soát bám bẩn và đóng cặn.

  • Thẩm thấu ngược (RO): Có thể giữ selenit và selenat, nhưng mức 95-99% cần được xác nhận bằng thử nghiệm màng và nước cấp phù hợp, thay vì coi là bảo đảm. RO dùng áp lực và tạo dòng cô đặc giàu selen cần được quản lý.
  • Lọc nano (NF): Có thể giữ selenit hoặc selenat tùy điện tích màng, pH, dạng tồn tại và các muối cạnh tranh. SeO₄²⁻ mang hai điện tích âm, không phải một. Áp lực NF có thể thấp hơn RO, nhưng không thể suy ra khả năng giữ chỉ từ hóa trị của anion.
  • Điểm cần lưu ý: Bám bẩn màng do cặn, chất hữu cơ, hạt và sinh học là vấn đề đáng kể, đòi hỏi tiền xử lý tốt như keo tụ, lọc và châm chất chống cáu cặn. Quản lý và xử lý dòng cô đặc là thách thức kỹ thuật quan trọng.

Giải pháp hấp phụ

Công nghệ hấp phụ dựa trên sự liên kết hóa học hoặc vật lý của các dạng selen với bề mặt vật liệu rắn. Hiệu suất phụ thuộc rất nhiều vào pH và dạng tồn tại của selen.

  • Alumina hoạt tính (AA): Hiệu quả với selenit, đặc biệt ở pH thấp, thường là pH 5-7. Hiệu quả với selenat hạn chế. AA có thể hoàn nguyên bằng dung dịch kiềm, nhưng cần xem xét xử lý dung dịch hoàn nguyên đã dùng.
  • Vật liệu hấp phụ gốc sắt: GFH và oxit sắt có thể giữ selenit qua hấp phụ hoặc đồng kết tủa. ZVI có thể khử selen về Se(0) trong điều kiện phù hợp, nhưng động học selenat, thụ động hóa bề mặt và các chất cạnh tranh có thể hạn chế quá trình. Vật liệu sắt vẫn nhạy với pH và hóa học nước; mức nhạy thấp hơn AA không phải là quy luật chung.
  • Nhựa trao đổi ion: Nhựa anion, đặc biệt nhựa anion bazơ mạnh (SBA), có hiệu quả loại bỏ cả selenit và selenat. Selenat thường có ái lực với nhựa SBA cao hơn selenit. Có thể hoàn nguyên nhựa bằng nước muối, tạo dòng thải đậm đặc.
  • Điểm cần lưu ý: Dung lượng hấp phụ, tần suất hoàn nguyên, xử lý vật liệu hoặc dung dịch hoàn nguyên đã dùng, cùng nhu cầu điều chỉnh pH là các yếu tố vận hành quan trọng.

Hóa học và sinh học

Các phương pháp này tập trung thay đổi trạng thái oxy hóa của selen hoặc chuyển nó thành dạng không tan để loại bỏ sau đó.

  • Khử và kết tủa hóa học:
    • Khử hóa học: Chuyển Se(VI) thành Se(IV), hoặc tiếp tục thành Se(0), có thể cải thiện khả năng thu giữ ở công đoạn sau. Fe²⁺ hoặc sulfit là các chất khử có thể xem xét, nhưng chỉ tên hóa chất không chứng minh được hiệu quả khử selenat; cần kiểm tra pH, động học, thời gian tiếp xúc và dạng selen thực tế.
    • Keo tụ và tạo bông: Hiệu quả với selenit khi đồng kết tủa cùng hydroxide kim loại, chẳng hạn hydroxide sắt hoặc nhôm, ở pH tối ưu. Kém hiệu quả hơn với selenat nếu chưa khử sơ bộ. Sau đó cần lắng và lọc.
  • Xử lý sinh học:
    • Bể phản ứng sinh học kỵ khí: Vi sinh vật trong môi trường kỵ khí có thể khử selenat thành selenit rồi thành selen nguyên tố không tan (Se(0)). Vi khuẩn khử sulfat (SRB) hoặc khử nitrat (NRB) có thể hỗ trợ quá trình trong nhiều cấu hình bể phản ứng, như lớp đệm cố định, tầng sôi hoặc bể sinh học màng. Sau đó có thể tách selen nguyên tố bằng lọc.
    • Đất ngập nước nhân tạo: Có thể thúc đẩy khử và giữ lại trong trầm tích, nhưng selen vẫn tồn tại. Cần đánh giá nguy cơ tái giải phóng, phơi nhiễm của động vật hoang dã, chuyển dịch trong lưới thức ăn và quản lý chất tồn dư, thay vì mặc định hệ đất ngập nước thụ động là vô hại.
  • Điểm cần lưu ý: Phát sinh và quản lý bùn là vấn đề đáng kể khi kết tủa hóa học. Hệ sinh học cần kiểm soát chặt điều kiện môi trường như thế oxy hóa khử, dinh dưỡng và pH, và có thể nhạy với biến động chất lượng nước vào.

Bảng so sánh kỹ thuật

Lựa chọn công nghệ phụ thuộc vào nồng độ và dạng selen, giới hạn mục tiêu, chi phí đầu tư và vận hành, cùng cách xử lý chất tồn dư. Các mức hiệu quả định tính dưới đây là khả năng so sánh, không phải bảo đảm đã được kiểm chứng cho mọi nền nước.

Nhóm công nghệDạng Se loại bỏ chínhHiệu quả (Se(IV)/Se(VI))Chi phí đầu tưChi phí vận hành và bảo trìĐộ phức tạpChất thải hoặc bùnNhu cầu tiền xử lý
Giải pháp màngCả hai, đặc biệt Se(VI)Cao / Rất caoCaoTrung bình đến caoTrung bìnhDòng cô đặcRất cao do bám bẩn
Thẩm thấu ngược (RO)Cả haiRất cao / Rất caoCaoCaoTrung bìnhDòng cô đặcRất cao
Lọc nano (NF)Cả haiCao / Trung bìnhTrung bình đến caoTrung bìnhTrung bìnhDòng cô đặcCao
Giải pháp hấp phụChủ yếu Se(IV)Trung bình đến cao / Thấp đến trung bìnhTrung bìnhTrung bìnhThấp đến trung bìnhVật liệu hoặc dung dịch hoàn nguyên đã dùngTrung bình do hạt và pH
Alumina hoạt tínhSe(IV)Cao / ThấpTrung bìnhTrung bìnhThấpAA hoặc dung dịch hoàn nguyên đã dùngTrung bình
Vật liệu hấp phụ gốc sắtCả hai qua khử hoặc hấp phụCao / Trung bình đến caoTrung bìnhTrung bìnhThấp đến trung bìnhVật liệu đã dùngTrung bình
Trao đổi ionCả haiCao / Cao (SBA)Trung bình đến caoTrung bình đến caoTrung bìnhNước muối hoàn nguyênTrung bình
Hóa học và sinh họcCả hai qua khử hoặc kết tủaTrung bình đến cao / Trung bình đến caoTrung bìnhTrung bình đến caoTrung bình đến caoBùnThấp đến trung bình
Khử và kết tủa hóa họcCả hai sau khửCao / Cao nếu đã khửTrung bìnhTrung bìnhTrung bìnhBùn hóa họcThấp đến trung bình
Xử lý sinh họcCả haiCao / CaoTrung bình đến caoTrung bình đến caoCaoBùn sinh họcThấp đến trung bình

Gợi ý kỹ thuật của AquaChain

Luôn phân tích chi tiết dạng tồn tại của selen trong dòng nước thải cụ thể. Selenat (Se(VI)) khó loại bỏ hơn đáng kể so với selenit (Se(IV)); giả định sai về dạng tồn tại có thể làm thiết kế xử lý thất bại, tăng chi phí vận hành hoặc không đáp ứng quy định. Thử nghiệm pilot rất quan trọng để xác nhận hiệu suất công nghệ đã chọn trong điều kiện thực tế tại cơ sở và tối ưu thông số vận hành.

Câu hỏi thường gặp

Hỏi: Vì sao dạng tồn tại của selen quan trọng đối với thiết kế xử lý? Đáp: Độc tính và mức phù hợp với công nghệ loại bỏ của selen biến đổi rõ rệt theo trạng thái oxy hóa và dạng tồn tại. Selenat (Se(VI)) rất dễ tan và khó hấp phụ, nên khó loại bỏ hơn nhiều so với selenit (Se(IV)), vốn dễ hấp phụ hoặc đồng kết tủa. Hiểu chính xác dạng tồn tại quyết định có cần khử sơ bộ hay không và công nghệ loại bỏ chính nào hiệu quả.

Hỏi: Những thách thức thường gặp nhất khi loại bỏ selen khỏi nước thải công nghiệp là gì? Đáp: Các thách thức chính gồm dạng tồn tại biến đổi và phức tạp, các ion gây cản trở như sulfat, yêu cầu hiệu suất rất cao để đạt giới hạn xả thải nghiêm ngặt, quản lý dòng thải đậm đặc như nước muối từ màng, dung dịch hoàn nguyên nhựa đã dùng hoặc bùn sinh học, và duy trì hệ thống ổn định khi chất lượng nước vào dao động.

Hỏi: pH thường ảnh hưởng thế nào đến quá trình loại bỏ selen? Đáp: pH ảnh hưởng đến dạng selen, điện tích bề mặt, hoạt động của nhựa và hệ sinh học. Điều kiện axit đến trung tính có thể thuận lợi cho hấp phụ selenit trên một số vật liệu, nhưng không thể mặc định có một pH tối ưu chung hoặc selenat luôn ít phụ thuộc vào pH hơn. Cần thử vật liệu đã chọn với nước cấp thực tế. Độ tan của chất keo tụ và hoạt tính vi sinh cũng đòi hỏi khoảng pH phù hợp.

Hướng xử lý được AquaChain đề xuất

Phương án xử lý tích hợp, thường kết hợp khử sơ bộ, hấp phụ và/hoặc phân tách bằng màng, được thiết kế theo dạng tồn tại của selen.

VontronCRRC