Trở về danh mục thuật ngữ

Thuật ngữ xử lý nước

Giải thích khử trùng nước: nguyên lý và phương pháp

Hiểu khử trùng nước, vai trò kiểm soát mầm bệnh và các phương pháp vật lý, hóa học được dùng để bảo đảm an toàn nước.

Khử trùng nước là gì?

Khử trùng nước là quá trình quan trọng loại, bất hoạt hoặc tiêu diệt vi sinh vật gây bệnh trong nước. Mục tiêu chính là làm chúng không thể sinh trưởng, sinh sản để ngăn bệnh lây qua nước. Thiếu khử trùng hiệu quả, sử dụng nước, nhất là uống, có thể gây vấn đề sức khỏe nghiêm trọng.

Cần phân biệt khử trùng và tiệt trùng. Cả hai nhằm loại vi sinh, nhưng tiệt trùng tuyệt đối hơn, tiêu diệt mọi vi sinh vật có hại và vô hại. Khử trùng nhắm tới mầm bệnh để nước an toàn cho mục đích dùng, không nhất thiết vô trùng hoàn toàn.

Vai trò quan trọng của khử trùng

Khử trùng phải đạt mục tiêu vi sinh đã thẩm định theo liều, thời gian tiếp xúc và chất lượng nước thực tế. Hiệu ứng dư lượng hữu ích để bảo vệ phân phối nhưng không phải mọi quá trình sơ cấp đều tạo ra: UV và ozone không duy trì dư lượng khử trùng bền. Oxy hóa có thể chuyển hóa hữu cơ thay vì loại bỏ, làm tăng carbon phân hủy sinh học, nên có thể cần xử lý thêm và kiểm soát phân phối.

Phương pháp khử trùng nước

Có thể khử trùng bằng nhiều tác nhân vật lý hoặc hóa học.

Phương pháp hóa học

Chất khử trùng hóa học phá chức năng tế bào vi sinh. Danh sách dưới bao gồm nước uống, công nghiệp chuyên biệt và vệ sinh bề mặt; không phải các chất được duyệt cho nước uống có thể thay thế lẫn nhau:

  • Chlorine (Cl₂)
  • Chlorine dioxide (ClO₂)
  • Hypochlorite (OCl⁻)
  • Ozone (O₃)
  • Halogen: bromine (Br₂) và iodine (I)
  • Bromine chloride (BrCl)
  • Kim loại: đồng (Cu²⁺) và bạc (Ag⁺)
  • Kali permanganate (KMnO₄): chủ yếu là chất oxy hóa, không phải chất khử trùng sơ cấp nước uống
  • Phenol: dùng bề mặt hoặc chuyên biệt, không phải xử lý nước uống thông thường
  • Alcohol: vệ sinh bề mặt, không phải khử trùng khối nước thông thường
  • Xà phòng và chất tẩy rửa: chất làm sạch; chỉ rửa không xác lập khử trùng đã thẩm định
  • Muối amoni bậc bốn
  • Hydrogen peroxide (H₂O₂)
  • Các axit và bazơ

Phương pháp vật lý

Khử trùng vật lý dùng năng lượng hoặc nhiệt bất hoạt vi sinh mà không thêm hóa chất. Ví dụ dưới đây; phương pháp ngoài UV hoặc nhiệt cần thẩm định theo ứng dụng, không phải quy trình nước uống thường quy có thể thay nhau:

  • Tia cực tím (UV)
  • Chiếu xạ chùm electron
  • Tia gamma
  • Sóng âm: được nghiên cứu cho ứng dụng chuyên biệt, không phải lựa chọn mặc định độc lập đã thẩm định cho nước uống
  • Nhiệt

Cơ chế tác động của khử trùng

Cơ chế cốt lõi là làm hỏng cấu trúc và chức năng tế bào vi sinh. Tác nhân hóa học có thể theo các đường dưới; UV chủ yếu làm hỏng axit nucleic vi sinh thay vì cần ăn mòn thành tế bào:

  1. Ăn mòn thành tế bào: Chất khử trùng phân hủy hoặc phá thành tế bào, làm mất toàn vẹn cấu trúc.
  2. Thay đổi tính thấm tế bào: Đổi tính thấm màng làm gián đoạn điều hòa môi trường nội bào, dẫn tới chết tế bào.
  3. Biến đổi nguyên sinh chất hoặc hoạt tính enzyme: Chất khử trùng làm biến tính hoặc đổi cấu trúc enzyme, protein khác trong nguyên sinh chất, khiến mất chức năng. Vì enzyme cần cho chuyển hóa, bất hoạt ngăn vi sinh nhân lên và duy trì sống.

Chất oxy hóa có thể đổi chất hữu cơ, tạo sản phẩm chuyển hóa hoặc phụ phẩm khử trùng. Ozone có thể tăng carbon phân hủy sinh học; cần đánh giá lọc sinh học tiếp theo, dư lượng khử trùng và chất lượng nước thực tế thay vì giả định oxy hóa loại mọi nguồn dinh dưỡng vi sinh.

Khử trùng trong quy trình xử lý nước

Bất hoạt hóa học ô nhiễm vi sinh thường là một trong các bước cuối của lọc nước toàn diện. Kết hợp oxy hóa, keo tụ, lắng, lọc và khử trùng bảo đảm sản xuất nước uống an toàn.

Nhiều hệ dùng khử trùng thứ cấp ở cuối xử lý, nhất là trước phân phối. Biện pháp bổ sung bảo vệ nước khỏi ô nhiễm vi sinh trong mạng. Thường dùng loại chất khác với khử trùng sơ cấp. Nó giúp kiểm soát tái sinh trưởng và tái nhiễm nhưng không thay thế toàn vẹn đường ống, quản lý áp lực, vệ sinh lưu trữ và giám sát.

Gợi ý kỹ thuật AquaChain

Khi triển khai hệ khử trùng chlorine, theo dõi cẩn thận dư lượng tại nhiều điểm mạng. Khoảng chlorine tự do 0.2 đến 2.0 mg/L (ppm) là ví dụ, không phải điểm đặt chung ở cuối mạng; xác định dư lượng phù hợp, mục tiêu vi sinh, điều kiện tiếp xúc và giới hạn phụ phẩm theo yêu cầu địa phương và mạng thực tế.

Câu hỏi thường gặp

Q1: Khác biệt chính giữa khử trùng và tiệt trùng là gì?

A1: Khử trùng nhằm bất hoạt hoặc diệt mầm bệnh để nước an toàn, còn tiệt trùng loại mọi vi sinh vật có hại và vô hại.

Q2: Vì sao dư lượng quan trọng với chất khử trùng nước uống?

A2: Hiệu ứng dư lượng nghĩa là chất khử trùng vẫn hoạt động sau xử lý ban đầu, ngăn mầm bệnh tái sinh trong mạng phân phối và bảo vệ khỏi tái nhiễm.

Q3: Chất oxy hóa cải thiện chất lượng nước ngoài diệt vi sinh ra sao?

A3: Chất oxy hóa chuyển hóa một số chất hữu cơ ô nhiễm nhưng cũng có thể tạo phụ phẩm hoặc tăng carbon phân hủy sinh học. Loại bỏ và an toàn phân phối phụ thuộc toàn bộ chuỗi xử lý cùng giám sát, không chỉ oxy hóa.

Tài liệu tham khảo: WHO về phương pháp và hiệu quả xử lý; Hướng dẫn EPA về chất khử trùng và oxy hóa thay thế.