Trở về danh mục thuật ngữ

Thuật ngữ xử lý nước

Hiểu bệnh lây qua nước và cơ chế truyền nhiễm

Tìm hiểu nguyên nhân, ảnh hưởng toàn cầu và chiến lược phòng ngừa bệnh lây qua nước, từ bệnh nguyên thường gặp đến nguy cơ mới, để bảo đảm nước uống an toàn.

Các bệnh truyền nhiễm do vi khuẩn, virus và ký sinh trùng đơn bào gây bệnh là nguy cơ sức khỏe đáng kể, rộng khắp liên quan đến nước uống. Con người có thể nhiễm những vi sinh vật này qua nước uống nhiễm bẩn, giọt nước, khí dung và khi rửa hoặc tắm.

Một số vi sinh vật gây bệnh liên quan đến nước có thể gây bệnh nặng, đe dọa tính mạng như thương hàn, tả, viêm gan A hoặc E. Những loại khác gây tình trạng ít nguy hiểm hơn, thường với tiêu chảy là triệu chứng chính. Người suy giảm miễn dịch, đặc biệt người cao tuổi và trẻ nhỏ, dễ bị ảnh hưởng hơn.

Ảnh hưởng và chênh lệch trên toàn cầu

WHO/UNICEF ước tính năm 2024 có 2.1 tỷ người thiếu dịch vụ nước uống được quản lý an toàn và 3.4 tỷ thiếu vệ sinh được quản lý an toàn. Các nhóm dịch vụ này khác với hoàn toàn không có nước hay nhà vệ sinh. Chất lượng nước uống đáng tin cậy, cấp liên tục và bảo vệ khỏi nhiễm bẩn đều quan trọng; số người thiếu dịch vụ không phải số ca bệnh hoặc tử vong.

Các nước phát triển

Đa số bệnh lây qua nước có mặt trên thế giới, nhưng tại các nước phát triển, truyền nhiễm được ngăn phần lớn nhờ xử lý nước uống nghiêm ngặt và vệ sinh tốt. Tuy vậy, bùng phát vẫn xảy ra khi nước khử trùng không đầy đủ, chế biến thực phẩm thiếu vệ sinh hoặc vệ sinh cá nhân chưa đủ.

Các nước đang phát triển

Ở nhiều nước đang phát triển, bệnh lây qua nước là vấn đề nghiêm trọng, kéo dài vòng nghèo đói và sức khỏe kém. Những vùng này thường thiếu điều trị và vaccine. Bệnh làm suy yếu thể lực, hạn chế khả năng làm việc và nuôi gia đình. Suy dinh dưỡng tiếp tục làm người dân, đặc biệt trẻ em, yếu hơn, dễ nhiễm bệnh và ảnh hưởng việc học.

Bệnh lây qua nước cản trở đáng kể tiến bộ kinh tế. HIV, xung đột và thiên tai như lũ lụt làm vấn đề nặng hơn khi hệ xử lý nước, nước thải hỏng hoặc hoàn toàn thiếu, tạo điều kiện bệnh lây nhanh.

Để cải thiện phát triển kinh tế, cần giải quyết ô nhiễm nước và truyền bệnh bằng chiến lược toàn diện gồm:

  • Xử lý nước uống
  • Hệ thống thoát và xử lý nước thải hiệu quả
  • Xử lý chất thải và nước thải
  • Giáo dục vệ sinh cá nhân và thực phẩm

Thách thức khi định lượng ca nhiễm

Khó phản ánh chính xác số ca nhiễm vi sinh qua nước vì:

  • Chẩn đoán sai: Bệnh có thể được nhận diện không đúng.
  • Báo cáo thiếu: Ca bệnh thường không được báo cho cơ quan y tế.
  • Quy nguồn: Khó liên kết chắc chắn một đợt bùng phát với nguồn nước cụ thể, vì cả nước giải trí nhiễm bẩn, chẳng hạn khi bơi, và chất lượng nước uống đều có thể gây bệnh.

Vai trò thiết yếu của khử trùng

Nước ngầm có thể được hưởng lợi từ lọc tự nhiên, nhưng không bảo đảm an toàn vi sinh. Giếng nông hoặc bảo vệ kém, địa tầng nứt hay karst, nước thải xâm nhập và lũ có thể đi vòng qua hàng rào tự nhiên. Đánh giá nguy cơ vi sinh, hóa học của từng nguồn và dùng xử lý đã được xác nhận thay vì cho rằng nước ngầm trong là an toàn.

Dù nguồn là nước mặt, nước ngầm hay nước tái sử dụng, xử lý hiệu quả và khử trùng đầy đủ là rất quan trọng để phòng bùng phát. Ô nhiễm vi sinh gây bệnh và chất ô nhiễm khác luôn là mối đe dọa.

Nguy cơ thay đổi: bệnh nguyên mới liên quan đến nước

Đường lây và kết quả giám sát thay đổi theo thời gian. Bùng phát có thể xảy ra với bệnh nguyên đã biết khi xử lý hoặc bảo vệ nguồn thất bại; một đợt bùng phát cũ không chứng minh bệnh nguyên mới xuất hiện trong một giai đoạn gần đây cố định. Phải đánh giá xử lý thông thường theo sinh vật mục tiêu thực tế.

Ví dụ đáng chú ý:

  • Milwaukee, Hoa Kỳ (1993): CDC mô tả ước tính 403,000 ca bệnh liên quan đến loại noãn nang Cryptosporidium không đầy đủ tại nhà máy nước uống.
  • Walkerton, Canada (2000): Hơn 2,300 người mắc bệnh sau ô nhiễm nước giếng có E. coli O157:H7 và Campylobacter jejuni.

Nguy cơ liên quan đến hệ nước gồm virus đường ruột, Giardia lamblia và một số mycobacteria cơ hội. Phát hiện sinh vật không tự xác lập lây truyền qua nước uống; không nên trình bày Helicobacter như bệnh nguyên nước uống thường quy đã được chứng minh. Nguy cơ mới và tiếp xúc có thể chịu ảnh hưởng bởi:

  • Nông nghiệp thâm canh
  • Tăng dân số và mật độ
  • Di cư của con người
  • Biến đổi khí hậu
  • Khác biệt về độ nhạy với chất khử trùng, bảo vệ bởi hạt hoặc màng sinh học và không cung cấp đủ liều xử lý cần thiết

Gợi ý kỹ thuật của AquaChain

Theo dõi dư lượng khử trùng tại các điểm phân phối quan trọng, kết hợp áp lực, tính toàn vẹn mạng và chỉ thị vi sinh. Mất dư lượng có thể báo vấn đề nhưng không xác định nguyên nhân hoặc chứng minh bất hoạt liên tục. Duy trì xử lý đã được thẩm định và quy định phản ứng với mất áp, nghi xâm nhập hoặc mẫu không đạt.

Câu hỏi thường gặp

Q1: Các đường truyền chính của bệnh lây qua nước là gì?

A1: Bệnh chủ yếu lây khi uống nước nhiễm bẩn, nhưng cũng có thể truyền qua giọt nước, khí dung hoặc tiếp xúc khi rửa và tắm bằng nước nhiễm bẩn.

Q2: Vì sao trẻ em và người cao tuổi dễ bị ảnh hưởng hơn?

A2: Trẻ nhỏ và người cao tuổi thường có miễn dịch yếu hơn hoặc đang phát triển, khó chống nhiễm trùng hơn người trưởng thành khỏe mạnh, dẫn đến triệu chứng nặng và tỷ lệ tử vong cao hơn.

Q3: Biến đổi khí hậu ảnh hưởng thế nào đến bệnh lây qua nước?

A3: Biến đổi khí hậu có thể làm bệnh tăng qua thay đổi mưa, gây lũ vượt khả năng hệ nước hoặc hạn làm tập trung bệnh nguyên, tăng nhiệt độ nước thuận lợi cho sinh vật gây bệnh và tăng thời tiết cực đoan làm hỏng hạ tầng nước.

Tài liệu tham khảo