Giới thiệu polyvinyl clorua (PVC)
Polyvinyl clorua (PVC) là nhựa nhiệt dẻo phổ biến, tạo thành khi trùng hợp monome vinyl clorua CH₂=CHCl. Cấu trúc lặp của polyme là [–CH₂–CHCl–]ₙ, khác công thức monome. Gia nhiệt có thể làm mềm để gia công, nhưng quá nóng gây phân hủy; gia công lặp lại và tái chế cần phối liệu và kiểm soát quá trình phù hợp.
PVC trở thành nhựa công nghiệp quan trọng trong thế kỷ hai mươi. Tính đa dụng hỗ trợ ứng dụng từ khung cửa, đường ống đến thiết bị y tế, linh kiện ô tô và hàng tiêu dùng; từng ứng dụng cần phối liệu thích hợp và đánh giá sản phẩm.
Độ trong, màu, độ cứng hoặc mềm dẻo của PVC có thể được điều chỉnh bằng phụ gia và kỹ thuật gia công, tạo nhiều cấp vật liệu cho thổi màng, chịu va đập cao, cách điện dây cáp, tạo hình nhiệt và ép phun.
Sản xuất polyvinyl clorua
Trong tuyến etylen phổ biến, PVC dùng clo từ muối và etylen từ dầu hoặc khí tự nhiên. Đây không phải tuyến công nghiệp duy nhất để sản xuất vinyl clorua.
- Sản xuất clo: Clo được sản xuất bằng điện phân nước muối natri clorua.
- Nguồn etylen: Etylen được sản xuất từ nguyên liệu dầu hoặc khí tự nhiên.
- Tạo etylen diclorua: Clo từ muối kết hợp với etylen tạo etylen diclorua.
- Chuyển hóa monome vinyl clorua (VCM): Etylen diclorua chuyển thành monome vinyl clorua (VCM) ở nhiệt độ rất cao.
- Trùng hợp: Các phân tử VCM trùng hợp, tạo nhựa polyvinyl clorua mạch dài.
PVC cứng, thường dùng làm khung cửa, thường là loại không hóa dẻo (PVC-U). Để tạo PVC mềm, thêm chất hóa dẻo như phthalat vào phối liệu.
PVC có thể phân hủy khi quá nóng hoặc phơi UV lâu. Chọn chất ổn định và phụ gia theo điều kiện gia công và sử dụng:
| Loại phụ gia | Tính chất đạt được |
|---|---|
| Chất chống oxy hóa và ổn định | Làm chậm phân hủy bởi oxy, nhiệt, ánh sáng nhìn thấy hoặc UV. |
| Chất tương hợp | Giúp trộn với nhựa khác, hỗ trợ tái chế nhựa. |
| Chất chống cháy | Giảm khả năng bắt cháy của nhựa. |
| Chất màu | Tạo màu cho nhựa. |
| Chất hóa dẻo | Tạo nhựa mềm, dễ gia công. |
| Chất tăng bền va đập | Tăng khả năng hấp thụ va đập mà không hư hỏng. |
| Chất độn | Vật liệu trơ, rẻ để tăng thể tích và giảm chi phí. |
Đặc tính polyvinyl clorua
PVC kết hợp nhiều tính chất hữu ích cho các ứng dụng yêu cầu cao:
- Độ bền cơ học: Có độ dai và độ bền tốt.
- Khả năng gia công: Dễ phối phụ gia và tạo nhiều hình dạng.
- Khả năng chống cháy: Hàm lượng clo thường giúp PVC cứng khó cháy và tự tắt trong thử nghiệm quy định. Chất hóa dẻo và các lựa chọn phối liệu khác thay đổi hành vi cháy. Cháy hoặc quá nhiệt có thể sinh hydro clorua ăn mòn và khói; chống cháy không có nghĩa là không có nguy cơ hỏa hoạn.
- Tính đa dụng: Tương hợp nhiều phụ gia, cho phép điều chỉnh độ trong, màu, cứng hoặc mềm.
- Cách điện: Có tính cách điện tốt, quan trọng cho dây và cáp.
- Độ bền và chịu thời tiết: Cấp được ổn định phù hợp chịu thời tiết và không bị ăn mòn kiểu kim loại. Vẫn cần xét UV, giòn ở nhiệt độ thấp, va đập, tấn công hóa học và lão hóa.
- Chịu hóa chất: Chịu mỡ, dầu và nhiều hóa chất.
- Độ ổn định: Cấp phù hợp ổn định trong điều kiện sử dụng quy định; quá nóng có thể bắt đầu phân hủy và giải phóng hydro clorua.
Tính chất vật lý
| Tính chất | Giá trị |
|---|---|
| Khối lượng riêng | 1.38 g/cm³ (86.1 lb/ft³) |
| Độ bền kéo | Ví dụ phối liệu phụ kiện PVC-U: 44 N/mm² (44 MPa; khoảng 6,380 psi); tùy cấp và phép thử, không phải ứng suất cho phép thiết kế |
| Độ bền va đập có khía | 2.0 - 45 kJ/m² (0.95 - 21.4 ft-lb/in²) |
| Hệ số giãn nở nhiệt | 80 x 10⁻⁶ /⁰C (44.4 x 10⁻⁶ /⁰F) |
| Nhiệt độ sử dụng liên tục tối đa | Giới hạn trên thường gặp của hệ PVC-U: 60 ⁰C (140 ⁰F); phải giảm áp suất cho phép theo nhiệt độ và áp dụng giới hạn sản phẩm |
Khả năng chịu hóa chất
| Nhóm hóa chất | Mức chịu |
|---|---|
| Axit loãng | Rất tốt |
| Kiềm loãng | Rất tốt |
| Dầu và mỡ | Tốt, tùy trường hợp |
| Hydrocacbon mạch hở | Tùy chất, nồng độ và nhiệt độ; kiểm tra lưu chất cụ thể |
| Hydrocacbon thơm | Kém |
| Hydrocacbon halogen hóa | Thường không phù hợp với nhiều dung môi; xác minh chất và điều kiện cụ thể |
| Ancol | Tốt, tùy trường hợp |
Tác động môi trường và an toàn sức khỏe nghề nghiệp
Vòng đời PVC, từ sản xuất đến thải bỏ, có các vấn đề môi trường và sức khỏe cần xem xét.
Sản xuất
Sản xuất PVC cần kiểm soát monome vinyl clorua (VCM), khí thải công nghệ và chất ăn mòn như hydro clorua. VCM là chất đã biết gây ung thư ở người, với nguy hại nghề nghiệp nghiêm trọng phải phân biệt với polyme thành phẩm. Dioxin có thể phát sinh từ một số quá trình chứa clo hoặc đốt kiểm soát kém, nhưng không phải phát thải tất yếu của mọi nhà máy hay sản phẩm. VCM dư và di chuyển phụ gia phải đáp ứng yêu cầu sản phẩm, mục đích dùng cụ thể; tên polyme không đủ xác lập phơi nhiễm hoặc nguy cơ bệnh.
Thải bỏ
Độ bền PVC hữu ích khi dùng nhưng làm quản lý cuối vòng đời phức tạp hơn. Loại và hàm lượng phụ gia khác nhau nhiều giữa phối liệu cứng và mềm; chúng cùng clo ảnh hưởng phân loại, tái chế và thải bỏ. Không được áp một tỷ lệ phụ gia cao duy nhất cho mọi sản phẩm PVC.
Phương án và thách thức thải bỏ:
- Tái chế: PVC sạch, phân loại riêng có thể tái gia công, còn phối liệu lẫn, nhiễm bẩn, lão hóa và kinh tế thu gom địa phương ảnh hưởng khả thi. ISO 14021 liên quan tuyên bố môi trường tự công bố. ASTM D7611/D7611M quy định nhận diện nhựa; mã vật liệu chỉ nhận diện loại nhựa, không tự chứng minh khả năng tái chế hay có hệ thu gom. Mã phổ biến gồm:
- 1 - PETE/PET: Polyetylen terephthalat
- 2 - HDPE: Polyetylen mật độ cao
- 3 - PVC: Polyvinyl clorua
- 4 - LDPE: Polyetylen mật độ thấp
- 5 - PP: Polypropylen
- 6 - PS: Polystyren
- 7 - Loại khác
- Đốt: Đốt không kiểm soát có thể sinh hydro clorua, khói và sản phẩm clo hóa có hại, gồm dioxin khi điều kiện cháy bất lợi. Xử lý chất thải được phép cần đốt có kiểm soát và làm sạch khí thải; đốt ngoài trời không phù hợp.
- Chôn lấp: PVC không dễ phân hủy sinh học và có thể tồn tại lâu. Di chuyển phụ gia từ một số phối liệu tùy thành phần, điều kiện bãi chôn lấp và cần quản lý nước rỉ. Tuyên bố nhựa khác có thể phân hủy sinh học cũng tùy điều kiện quy định, không tự chứng minh phân hủy hoàn toàn ở bãi chôn lấp.
Ứng dụng thị trường
Các tính chất của PVC giúp nó được sử dụng rộng ở nhiều lĩnh vực:
Vật liệu xây dựng
Xây dựng là thị trường PVC lớn. Phối liệu phù hợp cung cấp độ bền, nhẹ, bền lâu và chịu thời tiết cho:
- Khung cửa sổ, cửa đi và cửa chớp
- Ống cấp nước và nước thải
- Ứng dụng điện như vật liệu cách điện dây và cáp
- Hệ kính kiến trúc
- Sàn và giấy dán tường
Thiết bị y tế
Phối liệu PVC cấp y tế đã được đánh giá dùng trong chăm sóc sức khỏe vì có thể cung cấp độ mềm, ổn định hóa học và tương hợp tiệt trùng phù hợp. Cần đánh giá tương hợp sinh học, di chuyển phụ gia và ảnh hưởng tiệt trùng theo thiết bị và phơi nhiễm bệnh nhân; PVC công nghiệp không tự thành cấp y tế. Ứng dụng gồm:
- Túi máu và túi dịch
- Bình chứa và ống y tế
- Bộ tuần hoàn tim-phổi ngoài cơ thể
- Mặt nạ, găng tay, chai và hệ dẫn lưu
Công nghiệp ô tô
Các linh kiện điển hình dùng độ bền và tính đa dụng PVC gồm:
- Tấm cửa trong, túi chứa và bọc ghế
- Tấm che nắng và gioăng
- Vật liệu phủ sàn
- Cách điện dây dẫn
- Nẹp hông ngoài và dải bảo vệ
Ứng dụng khác
PVC còn được dùng trong:
- Hàng tiêu dùng: Đồ chơi, giày dép và đế giày, túi xách, hành lý, áo mưa và văn phòng phẩm.
- Bao bì: Nhiều dạng bao bì.
- Thiết bị điện và điện tử: Bảng mạch, hộp điện, vỏ máy tính, cách điện và băng keo.
- Công nghiệp: Băng tải và trục in.
Gợi ý kỹ thuật AquaChain
Với đường ống hoặc lưu trữ hóa chất, xác định cấp PVC, định mức áp suất-nhiệt độ, tương hợp lưu chất, mối nối và gioăng. PVC không hóa dẻo (PVC-U) thường dùng cho hệ áp lực cứng. PVC mềm có thể giải phóng chất hóa dẻo, không tự phù hợp với nước nhạy cảm hoặc dung môi mạnh. Tiếp xúc nước uống cần phê duyệt sản phẩm hoặc thử di chuyển chất áp dụng, kể cả vật liệu nối. Dùng dữ liệu chịu hóa chất ở nồng độ và nhiệt độ thực để tránh phân hủy và hỏng hệ.
Câu hỏi thường gặp
Q1: Ưu điểm chính của PVC trong hạ tầng xử lý nước là gì? A1: PVC có tính chịu hóa chất tốt, bền với ăn mòn và mài mòn, tỷ số bền/khối lượng tốt và chi phí hợp lý, thích hợp cho ống, phụ kiện và các bộ phận hệ cấp nước, nước thải.
Q2: PVC có vấn đề sức khỏe nào, đặc biệt khi dùng cho nước uống? A2: Ống PVC-U được đánh giá phù hợp có thể dùng cho nước uống, nhưng tính phù hợp thuộc về sản phẩm, phối liệu, vật liệu nối và điều kiện dùng cụ thể. VCM dư và phụ gia cần kiểm soát, thử di chuyển thích hợp; PVC mềm có vấn đề chất hóa dẻo khác. Không suy ra tuân thủ chỉ từ nhãn PVC hoặc PVC-U.
Q3: Khả năng chống cháy PVC so với nhựa khác như thế nào? A3: Hàm lượng clo thường giảm khả năng cháy của PVC cứng, và cấp phù hợp có thể tự tắt trong phép thử quy định. Chất hóa dẻo, phụ gia và điều kiện thử ảnh hưởng kết quả. Cháy vẫn có thể tạo khí ăn mòn và khói, nên chọn theo phân loại cháy yêu cầu thay vì mặc định mọi PVC an toàn hơn.