Ozone (O₃) là chất oxy hóa và khử trùng mạnh được sử dụng rộng rãi trong xử lý nước. Để khử trùng và oxy hóa hiệu quả, khí ozone, thường được tạo tại chỗ bằng máy tạo ozone, phải hòa tan hiệu quả vào nước. Khác với nhiều khí khác, dự đoán độ hòa tan ozone phức tạp vì tính không bền vốn có trong nước và độ nhạy với nhiều yếu tố môi trường.
Hướng dẫn này trình bày nguyên lý cơ bản của độ hòa tan và truyền khối ozone, các yếu tố ảnh hưởng chính và kỹ thuật châm thông dụng cần thiết để tối ưu quá trình xử lý nước bằng ozone.
Tìm hiểu độ hòa tan ozone
Định luật Henry mô tả cân bằng khí/lỏng loãng khi nêu rõ dạng biểu thức và điều kiện tham chiếu. Với ozone, cần phân biệt độ hòa tan cân bằng với nồng độ dư hòa tan thực tế, vốn còn chịu ảnh hưởng của truyền khối, phản ứng và phân hủy. Hệ số Bunsen và hệ số tỷ lệ hòa tan biểu thị các đại lượng cân bằng liên quan theo định nghĩa khác nhau.
Hệ số Henry
Ở cân bằng loãng, nồng độ khí hòa tan tỷ lệ với áp suất riêng phần. Phản ứng ozone không làm quan hệ cân bằng mất hiệu lực, nhưng thiết bị tiếp xúc có phản ứng còn cần cân bằng truyền khối và phản ứng. Xác định quy ước Henry được chọn, nhiệt độ và nền nước trước khi sử dụng hệ số.
Hai dạng hệ số Henry thường được đề cập:
-
Dạng phần mol:
- Công thức:
Y = H * X - Trong đó:
Y= Áp suất riêng phần của chất phía trên chất lỏng [atm]X= Phần mol ozone hòa tan trong pha lỏng [-]H= Hằng số Henry dạng áp suất/phần mol [atm]
Trong thực tế, máy tạo ozone tạo ozone trong hỗn hợp khí (ví dụ trong oxy hoặc không khí), vì vậy cần dùng áp suất riêng phần. Dạng này giúp mô tả cân bằng giữa ozone pha khí và phần mol hòa tan của nó.
- Công thức:
-
Hằng số Henry không thứ nguyên (Hc): Với quy ước này, sử dụng nồng độ khí và lỏng theo cùng đơn vị khối lượng trên thể tích tại nhiệt độ và áp suất cân bằng đã nêu. Những quy ước Henry khác có thể là nghịch đảo, nên cần kiểm tra định nghĩa trước khi chuyển đổi.
- Công thức:
Hc = (Concentration of gas above the liquid in equilibrium) / (Concentration of gas in the liquid in equilibrium) - Trong đó:
Hc= Hằng số Henry không thứ nguyên [-]- Nồng độ trong pha khí (ví dụ mg/L khí)
- Nồng độ trong pha lỏng (ví dụ mg/L chất lỏng)
- Công thức:
Hệ số Bunsen (β)
Hệ số hấp thụ Bunsen (β) mô tả thể tích khí quy về nhiệt độ và áp suất chuẩn (NTP: 0°C/32°F và 1 atmosphere), hòa tan ở cân bằng trên một đơn vị thể tích chất lỏng tại nhiệt độ đã nêu khi áp suất riêng phần khí là một atmosphere. Đây là hệ số hấp thụ, không phải hấp phụ lên chất rắn.
-
Công thức nồng độ khí hòa tan:
Cs = β * M * (P/P₀) -
Trong đó:
Cs= Nồng độ khí hòa tan [kg/m³ (lb/ft³)]β= Hệ số hấp thụ Bunsen [-]M= Khối lượng riêng khí tại điều kiện NTP tham chiếu đã nêu [kg/m³ (lb/ft³)]P= Áp suất riêng phần ozone [Pa (psi)]; dùng cùng đơn vị áp suất vớiP₀P₀= Áp suất tham chiếu 1 atmosphere;P/P₀không thứ nguyên
-
Định nghĩa Beta (không thứ nguyên):
β = Vg / VlVg= Thể tích khí hòa tan biểu diễn tại điều kiện NTP tham chiếu đã nêuVl= Một đơn vị thể tích chất lỏng
Hệ số tỷ lệ hòa tan (S)
Hệ số tỷ lệ hòa tan (S) là phương pháp thực dụng được dùng rộng rãi để ước tính độ hòa tan ozone, có liên hệ với hệ số Henry. Nó được định nghĩa bằng miligam ozone trên lít nước chia cho miligam ozone trên lít khí, nên là hệ số không thứ nguyên.
- Công thức thực nghiệm của tỷ lệ hòa tan (S) theo nhiệt độ:
log₁₀S = -0.25 – 0.013T [°C]- Trong đó:
S= Hệ số tỷ lệ hòa tan [-]T= Nhiệt độ tính bằng độ Celsius [°C]
- Trong đó:
Quan hệ thực nghiệm lịch sử này là ước tính minh họa với cơ sở nồng độ khí xác định, không phải nồng độ dư được bảo đảm hoặc thay thế cho dữ liệu cân bằng đã xác nhận tại nhiệt độ, áp suất và nền nước thực tế. Nhiệt độ là yếu tố quan trọng, nhưng cần đánh giá riêng nhu cầu phản ứng và truyền khối của thiết bị tiếp xúc.
-
Ví dụ tính tại 20°C (68°F):
log₁₀S = -0.25 – (0.013 * 20)log₁₀S = -0.25 – 0.26log₁₀S = -0.51S = 10^(-0.51)S ≈ 0.31Tại 20°C (68°F), quan hệ này cho tỷ lệ nồng độ cân bằng lỏng/khí xấp xỉ 0.31. Với nồng độ ozone pha khí 20 mg/L theo cùng cơ sở đã nêu,
20 * 0.31 = 6.2 mg/Llà ước tính cân bằng tương ứng tại 20°C (68°F), không phải nồng độ dư hòa tan mà mọi thiết bị tiếp xúc đều đạt được.
Các yếu tố ảnh hưởng độ hòa tan ozone
Tối ưu độ hòa tan ozone rất quan trọng đối với hiệu quả xử lý. Mức hòa tan chịu tác động của:
- Nồng độ ozone trong khí: Tăng áp suất riêng phần ozone làm tăng động lực cân bằng. Nồng độ như 240 g/Nm³ là ví dụ riêng của thiết bị, không phải khả năng phổ quát của máy tạo ozone; xác định điều kiện tham chiếu cho thể tích chuẩn.
- Áp suất khí: Tăng tổng áp suất khí trong thiết bị tiếp xúc làm tăng hòa tan ozone.
- Nhiệt độ nước: Giảm nhiệt độ nước cải thiện đáng kể độ hòa tan ozone. Nước lạnh có thể chứa nhiều khí hòa tan hơn.
- Lượng chất tan: Nồng độ chất rắn hòa tan hoặc chất tan khác cao có thể giảm độ hòa tan ozone.
- pH: pH thay đổi các con đường phân hủy và phản ứng, từ đó thay đổi nồng độ dư hòa tan đo được. Cần tách tác động này khỏi hệ số hòa tan cân bằng vật lý.
- Tiếp xúc tia UV: Tia UV dư có thể gây phân hủy ozone, giảm nồng độ ozone hòa tan hiệu dụng.
Truyền khối ozone
Truyền khối là quá trình ozone di chuyển từ pha khí vào pha lỏng. Quá trình diễn ra qua bề mặt phân cách khí–lỏng, được thúc đẩy bởi chênh lệch nồng độ. Mô hình hai lớp đơn giản minh họa quá trình này với trở lực ở cả hai pha.
Các giai đoạn truyền khối ozone gồm:
- Khuếch tán ozone qua bề mặt phân cách khí/lỏng: Phân tử ozone đi từ pha khí chính đến bề mặt phân cách.
- Hòa tan vào màng lỏng: Ozone hòa tan vào lớp chất lỏng mỏng ngay tại bề mặt phân cách.
- Khuếch tán vào pha lỏng chính: Ozone hòa tan sau đó phân bố trong khối nước chính.
Tốc độ truyền khối phụ thuộc nhiều yếu tố:
- Tính chất vật lý của khí và lỏng: Khối lượng riêng, độ nhớt và hệ số khuếch tán ảnh hưởng mức độ di chuyển dễ dàng của ozone.
- Chênh lệch nồng độ qua bề mặt: Chênh lệch lớn hơn (động lực) làm truyền khối nhanh hơn.
- Dòng rối: Tăng dòng rối hoặc trộn ở cả pha khí và lỏng làm tăng diện tích tiếp xúc và giảm chiều dày lớp biên, nhờ đó cải thiện hiệu suất truyền.
Kỹ thuật châm ozone
Hòa tan ozone hiệu quả cần kỹ thuật châm phù hợp. Các phương pháp thông dụng nhất là bộ khuếch tán và bộ châm Venturi.
Hệ thống khuếch tán
Bộ khuếch tán thường gồm đĩa, tấm hoặc thanh xốp đặt ở đáy bể tiếp xúc. Chúng châm khí ozone có áp suất, tạo cột bọt nhỏ đi lên qua cột nước, tối đa hóa thời gian tiếp xúc và diện tích bề mặt khí–lỏng.
- Ưu điểm:
- Hiệu suất truyền cao, đặc biệt khi đủ chiều sâu tiếp xúc.
- Kết cấu tương đối đơn giản.
- Kinh tế cho thể tích nước lớn như hệ thống nước uống.
- Nhược điểm:
- Không gọn; cần thiết bị tiếp xúc sâu.
- Hiệu suất phụ thuộc mạnh vào chiều sâu cột tiếp xúc và kích thước bọt.
- Dễ tắc, làm giảm hiệu suất theo thời gian và cần bảo trì.
Hệ thống Venturi
Bộ châm Venturi hoạt động bằng cách tạo chênh lệch áp suất trong đường dòng thu hẹp. Khi nước đi qua cổ Venturi, vận tốc tăng và áp suất giảm, tạo chân không hút khí ozone vào. Khí sau đó trộn chặt với nước khi dòng giãn ra phía sau.
- Ưu điểm:
- Bản thân bộ châm nhỏ gọn; bể tiếp xúc hoặc thể tích đường ống cần thiết vẫn phải được xác định theo mục tiêu xử lý.
- Bản thân bộ châm không có bộ phận chuyển động, nên cần ít bảo trì.
- Trộn và lực cắt có thể thúc đẩy truyền khối, nhưng hiệu suất thực tế phụ thuộc lưu lượng, áp suất, tỷ lệ khí và tiếp xúc phía sau.
- Rất phù hợp với châm dòng nhánh và hệ thống nhỏ.
- Nhược điểm:
- Cần dòng nước tạo động lực, tức tiêu thụ năng lượng bơm.
- Có thể tạo áp suất ngược trong hệ thống.
Gợi ý kỹ thuật AquaChain
Khi khảo sát ozone hòa tan thấp, so sánh sản lượng máy tạo, ozone trong khí cấp và khí thải, áp suất, lưu lượng nước, phân hủy và tình trạng bộ khuếch tán. Lỗ bị bám bẩn có thể cản truyền khối; vệ sinh hoặc thay thế phải theo quy trình tương thích thiết bị. Bao gồm thu gom và phá hủy khí thải, theo dõi ozone môi trường và cô lập an toàn khi bảo trì.
Câu hỏi thường gặp
Q1: Vì sao độ hòa tan ozone khó dự đoán hơn các khí khác? A1: Ozone là khí không bền, phản ứng và phân hủy trong nước, khác với khí trơ, khiến độ hòa tan hiệu dụng phụ thuộc động học phản ứng bên cạnh nguyên lý hòa tan vật lý.
Q2: Nhiệt độ nước tác động cụ thể đến độ hòa tan ozone như thế nào? A2: Ozone thường có độ hòa tan cân bằng cao hơn trong nước lạnh khi cùng thành phần khí và áp suất. Đây không phải tỷ lệ nghịch đơn giản với nhiệt độ; nồng độ dư thực tế còn phụ thuộc phản ứng và phân hủy theo nhiệt độ.
Q3: Lợi ích chính của bộ châm Venturi so với bộ khuếch tán trong truyền ozone là gì? A3: Bộ châm nhỏ gọn và có thể trộn dòng nhánh hiệu quả. Nó không tự động giảm thể tích tiếp xúc cần cho khử trùng hoặc oxy hóa. So sánh truyền khối đo được, năng lượng bơm, tách khí và tiếp xúc phía sau cần thiết với thiết kế khuếch tán.
Hướng dẫn AquaChain liên quan: Để tìm hiểu tiền xử lý hoặc hậu xử lý có thể ảnh hưởng hiệu quả ozone, xem hướng dẫn Lọc.