Trở về danh mục thuật ngữ

Thuật ngữ xử lý nước

Ô nhiễm kim loại nặng: tác động, tích lũy sinh học và giải pháp loại bỏ

Tìm hiểu độc tính của chì, thủy ngân, cadimi, rủi ro tích lũy sinh học, tác động môi trường và vai trò loại bỏ hiệu quả trong xử lý nước.

Hiểu kim loại nặng và tác động môi trường

“Kim loại nặng” là nhóm gọi không chính thức gồm kim loại và đôi khi cả á kim liên quan đến ô nhiễm; không có một định nghĩa thống nhất có thẩm quyền về khối lượng riêng hay độc tính. Asen là á kim, còn selen là phi kim. Các nguyên tố này có sẵn trong vỏ Trái Đất và không thể bị phá hủy bằng xử lý nước thông thường, dù dạng hóa học có thể thay đổi. Đồng, selen và kẽm là chất dinh dưỡng vi lượng thiết yếu, nhưng tiếp xúc quá mức có thể gây độc. Rủi ro phụ thuộc dạng hóa học cụ thể, liều và đường tiếp xúc.

Ví dụ thường được xếp vào nhóm kim loại nặng:

  • Thủy ngân (Hg)
  • Cadimi (Cd)
  • Asen (As)
  • Crom (Cr)
  • Tali (Tl)
  • Chì (Pb)

Các nguyên tố này vào cơ thể qua thực phẩm, nước uống, không khí và, với một số hợp chất, tiếp xúc da. Tích lũy sinh học là sự hấp thu ròng và lưu giữ trong sinh vật theo thời gian khi hấp thu vượt quá đào thải. Khuếch đại sinh học là quá trình riêng biệt làm tăng nồng độ giữa các bậc dinh dưỡng kế tiếp. Hiện tượng này quan trọng đối với metyl thủy ngân và một số chất ô nhiễm khác, nhưng không phải tính chất chung của mọi kim loại hay hợp chất. Cả hai quá trình đều có thể đe dọa hệ sinh thái và sức khỏe con người.

Kim loại nặng có thể vào nguồn nước qua chất thải công nghiệp và sinh hoạt, hoặc từ quá trình tự nhiên khi mưa axit phân giải đất, giải phóng các nguyên tố vào suối, hồ, sông và nước ngầm.

Rủi ro môi trường và sức khỏe của từng kim loại

Chì, cadimi và thủy ngân là những chất ô nhiễm kim loại nặng quan trọng do hiện diện rộng và độc tính cao.

Antimon

Antimon được dùng trong chất chống cháy (antimon trioxit), pin, sắc tố, gốm và thủy tinh. Tiếp xúc cao có thể gây buồn nôn, nôn và tiêu chảy. Nguy cơ gây ung thư phụ thuộc dạng hóa học: IARC xếp antimon hóa trị ba vào nhóm có khả năng gây ung thư cho người (nhóm 2A), còn antimon hóa trị năm chưa thể phân loại (nhóm 3). Hấp thu của sinh vật thủy sinh phụ thuộc dạng chất và điều kiện môi trường; các phân loại này không phải giới hạn liều an toàn trong nước uống.

Cadimi

Đặc tính độc học của cadimi có liên quan đến sự tương đồng hóa học với kẽm. Cadimi tồn lưu sinh học cao; sau khi hấp thu, nó có thể lưu lại trong sinh vật nhiều năm (hàng chục năm ở người) trước khi cuối cùng được đào thải.

Tác động sức khỏe:

  • Con người: Tiếp xúc lâu dài liên quan đến suy chức năng thận, bệnh phổi tắc nghẽn và ung thư phổi (dù dữ liệu có thể phức tạp do yếu tố gây nhiễu). Cadimi còn gây bất thường xương như nhuyễn xương và loãng xương. Một số nghiên cứu động vật gợi ý liên quan đến tăng huyết áp và ảnh hưởng cơ tim, nhưng dữ liệu người ít chắc chắn hơn.
  • Tiếp xúc: Thực phẩm là nguồn quan trọng ở người không hút thuốc, còn khói thuốc làm tăng đáng kể tiếp xúc cadimi. Thuốc lá có thể chứa khoảng 1–2 µg mỗi điếu; chỉ một phần được hít vào hoặc hấp thu, nên không được đồng nhất hàm lượng với liều thực nhận. Lượng từ không khí và nước thay đổi theo địa điểm và ô nhiễm, không có mức trung bình hằng ngày chung cho mọi người.

Nguồn và ứng dụng: Cadimi chủ yếu là phụ phẩm tinh luyện kẽm (đôi khi chì). Ứng dụng chính là pin niken/cadimi, được đánh giá cao nhờ công suất lớn, tuổi thọ dài và khả năng chịu tác động cơ học. Các ứng dụng khác gồm lớp phủ chống ăn mòn (đặc biệt hàng hải và hàng không vũ trụ), sắc tố, chất ổn định PVC, hợp kim và hợp chất điện tử. Cadimi còn là tạp chất trong phân lân, chất tẩy rửa và sản phẩm dầu mỏ tinh chế. Thực phẩm là đường tiếp xúc chính của người không hút thuốc vì cây trồng hấp thu cadimi từ đất nông nghiệp.

Crom

Crom được dùng trong hợp kim và sắc tố cho sơn, xi măng, giấy, cao su cùng vật liệu khác. Đánh giá độc tính phải phân biệt crom hóa trị ba với crom hóa trị sáu. Hợp chất hóa trị sáu có thể gây kích ứng da, loét và dị ứng; hít phải tại nơi làm việc liên quan đến ung thư phổi. Tiếp xúc cao có thể tổn thương cơ quan như thận và gan. Hấp thu thủy sinh và rủi ro ở người phụ thuộc dạng hóa học, nồng độ và đường tiếp xúc; ăn cá không mặc nhiên là đường chính.

Đồng

Đồng thiết yếu cho con người nhưng liều cao có thể gây độc, dẫn đến thiếu máu, tổn thương gan và thận, kích ứng đường tiêu hóa. Người mắc bệnh Wilson đặc biệt dễ bị ảnh hưởng khi tiếp xúc đồng quá mức. Đồng thường vào nước uống từ ống đồng và thuốc diệt tảo.

Chì

Tiếp xúc chì gây nhiều tác động sinh học; thai nhi đang phát triển và trẻ sơ sinh nhạy cảm hơn người lớn. Nồng độ cao gây độc sinh hóa, ảnh hưởng tổng hợp hemoglobin, thận, đường tiêu hóa, khớp, hệ sinh sản và gây tổn thương thần kinh cấp hoặc mạn tính.

Tác động sức khỏe: Ngộ độc chì vẫn là vấn đề y tế công cộng lớn. Không có nồng độ chì trong máu nào được biết là an toàn. Ngay cả tiếp xúc thấp cũng có thể ảnh hưởng nhận thức, hành vi và học tập của trẻ; không thể rút gọn tác động thành một mức thay đổi IQ tuyến tính chung giữa hai nồng độ chì máu. Tổn hại dưới lâm sàng có thể xảy ra trước khi có triệu chứng rõ.

Tiếp xúc: Tỷ trọng từ nước, thực phẩm, hạt hít vào, đất và bụi thay đổi theo dân cư và địa điểm. Ống chì, nguồn phát thải, đất ô nhiễm, mảnh sơn cũ và khu đất nhiễm bẩn có thể chi phối từng tình huống. Hành vi đưa tay lên miệng của trẻ làm tăng nuốt đất/bụi. Lắng đọng khí quyển còn có thể làm nhiễm bẩn cây trồng và đất; không nên dùng số trung bình quốc gia cũ làm ước tính tiếp xúc phổ quát hiện nay.

Nguồn và ứng dụng: Chì có nguồn tự nhiên lẫn nhân tạo. Tiếp xúc có thể qua nước uống, thực phẩm, không khí, đất và bụi từ sơn chứa chì cũ. Đây là một trong các kim loại màu được tái chế nhiều nhất, sử dụng trong chế tạo, xây dựng và công nghiệp hóa chất nhờ tính dễ tạo hình và kéo dẻo. Ứng dụng chính gồm pin, sản phẩm cán/đùn, hợp kim, sắc tố và hợp chất, vỏ cáp và đạn. Phụ gia xăng chứa chì không còn được phép ở EU.

Thủy ngân

Thủy ngân không có chức năng thiết yếu đã biết trong sinh hóa người. Nó có sẵn trong môi trường nên cũng có thể hiện diện trong sinh vật. Thủy ngân nguyên tố, muối vô cơ và hợp chất hữu cơ có độc tính và đường tiếp xúc khác nhau.

Tác động sức khỏe:

  • Thủy ngân vô cơ: Muối vô cơ có thể tổn thương da, mắt và đường tiêu hóa, đồng thời gây tổn thương thận khi nuốt phải. Run, ảnh hưởng hành vi và thần kinh đặc biệt liên quan đến hít hơi thủy ngân nguyên tố; không được nhầm lẫn các dạng và đường tiếp xúc này.
  • Metyl thủy ngân: Hợp chất hữu cơ này có thể tổn thương não và hệ thần kinh trung ương; thai nhi và trẻ nhỏ đặc biệt nhạy cảm. Tiếp xúc chủ yếu qua cá, động vật có vỏ nhiễm bẩn vì metyl thủy ngân tích lũy và khuếch đại sinh học. Dimetyl thủy ngân là một hợp chất hữu cơ khác, cực kỳ nguy hiểm, không phải tên đồng nghĩa của metyl thủy ngân. Không có hệ số làm giàu cố định một triệu lần áp dụng cho mọi sinh vật và môi trường.

Nguồn và phát thải: Thủy ngân là chất ô nhiễm toàn cầu. Nguồn tự nhiên gồm thoát khí vỏ Trái Đất, núi lửa và bay hơi từ thủy vực. Nguồn con người gồm khai khoáng, quy trình công nghiệp như sản xuất clo bằng tế bào thủy ngân trước đây, đốt than và sản phẩm chứa thủy ngân (pin, đèn, nhiệt kế, hỗn hống nha khoa). Nguồn lịch sử ở UK còn gồm sản xuất kim loại màu và lò hỏa táng. Phát thải thay đổi theo kiểm soát và hoạt động công nghiệp; vận chuyển xa khiến việc một nước giảm phát thải không đủ xác định xu hướng toàn cầu hiện nay. Không được trình bày ước tính khối lượng UK cũ không rõ thời kỳ như phát thải hiện tại.

Niken

Niken chưa được xác lập là chất dinh dưỡng thiết yếu ở người, nên không thể nói cần cho tạo hồng cầu. Nó có thể gây viêm da tiếp xúc dị ứng; hợp chất niken ảnh hưởng hệ hô hấp, và một số tiếp xúc nghề nghiệp qua hít có tính gây ung thư. Độc tính thay đổi mạnh theo dạng hóa học và đường tiếp xúc. Tiếp xúc cấp không phải luôn vô hại. Có thể có tích lũy thủy sinh, nhưng không được giả định khuếch đại phổ quát trong chuỗi thức ăn.

Selen

Người và động vật cần lượng nhỏ selen, nhưng liều lớn có thể tổn thương thần kinh, gây mệt mỏi và dễ cáu. Selen tích lũy trong mô sống, tạo nồng độ cao ở cá và sinh vật khác. Tiếp xúc quá mức mạn tính ở người có thể gây rụng tóc, mất móng, tổn thương thận, gan, mô tuần hoàn và tổn thương thần kinh nghiêm trọng.

Các sự cố ô nhiễm kim loại nặng trong lịch sử

Các sự cố cho thấy tác động nghiêm trọng và lâu dài của phát thải kim loại không kiểm soát:

  • 1932: Minamata, Nhật Bản Chisso bắt đầu sản xuất acetaldehyde năm 1932 bằng xúc tác thủy ngân. Nước thải nhà máy làm nhiễm bẩn vịnh Minamata; metyl thủy ngân tích lũy trong cá và động vật có vỏ, rồi gây ngộ độc người dân ăn chúng.
  • 1956: Bệnh Minamata, Nhật Bản Bệnh Minamata được báo cáo chính thức năm 1956. Điều tra sau đó xác định có triệu chứng từ năm 1953. Ăn cá và động vật có vỏ ô nhiễm gây ngộ độc nặng, tử vong và tổn thương thần kinh kéo dài. Thảm họa ảnh hưởng lớn đến chính sách sức khỏe môi trường; không được nhầm số ca ban đầu với tử vong tích lũy nhiều thập kỷ sau.
  • 1986: Sự cố hóa chất Sandoz, Thụy Sĩ Nước chữa cháy kho Sandoz đưa tới 30 tấn (khoảng 66,139 pound) thuốc bảo vệ thực vật vào sông Rhine. Cá và sinh vật khác chết dọc hàng trăm kilômét. Lượng tràn không chỉ gồm thuốc diệt nấm chứa thủy ngân, và phạm vi ảnh hưởng không giới hạn ở 100 km. Sự cố thúc đẩy các biện pháp lớn bảo vệ sông Rhine.
  • 1998: Thảm họa mỏ Aznalcóllar, Tây Ban Nha Vỡ đập bãi thải mỏ giải phóng hàng triệu mét khối nước và bùn ô nhiễm chứa lưu huỳnh, chì, đồng, kẽm, cadimi vào sông Guadiamar. Nó gây hại đất nông nghiệp và đe dọa khu vực Doñana. Đã thực hiện ngăn chặn khẩn cấp, lấy bùn và phục hồi; không nên khẳng định toàn bộ khu bảo tồn bị phá hủy vĩnh viễn như kết quả đã chứng minh.

Gợi ý kỹ thuật AquaChain

Khi kết tủa kim loại trong nước thải, kiểm soát pH, trạng thái oxy hóa, khuấy trộn và liều chất keo tụ/tạo bông tương thích. Khoảng kết tủa phù hợp phụ thuộc dạng chất và chất tạo phức; một số hydroxide lưỡng tính hòa tan trở lại khi pH quá cao, còn phức bền có thể ngăn loại bỏ. Crom hóa trị sáu có thể cần khử trước khi kết tủa hydroxide. Kiểm tra dư lượng hòa tan và tổng, tách bùn an toàn, dùng lọc, hấp phụ chọn lọc, trao đổi ion hoặc màng phù hợp để xử lý tinh theo mục tiêu xả/tái sử dụng.

Câu hỏi thường gặp

Q: Kim loại nặng chủ yếu vào cơ thể bằng cách nào? A: Chủ yếu qua ăn thực phẩm và uống nước nhiễm bẩn; ở mức thấp hơn qua hít hạt trong không khí.

Q: Vì sao tích lũy sinh học là vấn đề đáng lo với kim loại nặng? A: Hấp thu ròng có thể tăng nồng độ trong sinh vật, còn khuếch đại sinh học tăng nồng độ giữa các bậc dinh dưỡng đối với một số dạng như metyl thủy ngân. Động vật ăn thịt có thể nhận liều lớn hơn, nhưng không phải mọi kim loại đều như vậy. Cần giám sát từng dạng để đánh giá độc tính mạn tính.

Q: Phương pháp phổ biến loại kim loại nặng khỏi nước là gì? A: Gồm kết tủa hóa học, keo tụ–tạo bông, vật liệu hấp phụ chọn lọc phù hợp, trao đổi ion, lọc màng (lọc nano hoặc thẩm thấu ngược) và quá trình sinh học thích hợp. Than hoạt tính thông thường không hiệu quả như nhau đối với mọi kim loại hòa tan. Chọn dây chuyền theo dạng hóa học, ion cạnh tranh, chất tạo phức, chất lượng đích và quản lý dòng dư cô đặc.

Chất lượng nước uống