Trở về danh mục thuật ngữ

Thuật ngữ xử lý nước

Các phụ phẩm khử trùng (DBPs) trong xử lý nước

Các loại THMs, HAAs, MX và chlorit; cơ chế hình thành, ảnh hưởng sức khỏe và phạm vi tiêu chuẩn nước uống.

Khử trùng là bước thiết yếu trong xử lý nước nhằm loại bỏ mầm bệnh. Tuy nhiên, tương tác giữa chất khử trùng với chất hữu cơ và vô cơ trong nguồn nước cũng tạo phụ phẩm khử trùng (DBPs). Nhiều nhóm đã được nghiên cứu sâu, nhưng phạm vi đầy đủ của quá trình hình thành và ảnh hưởng sức khỏe vẫn đang được tìm hiểu.

Đặc tính chung và sự hình thành DBP

Mọi chất khử trùng hóa học đều có thể góp phần tạo DBPs. Loại và nồng độ phụ phẩm phụ thuộc mạnh vào thành phần nước, đặc biệt tổng cacbon hữu cơ (TOC), một chỉ báo về tiền chất. TOC cao hơn thường liên quan đến tiềm năng hình thành phụ phẩm lớn hơn.

DBPs có tính chất hóa lý rất khác nhau. Một số dễ bay hơi và kỵ nước, số khác không bay hơi và ưa nước, gồm hợp chất thơm và mạch thẳng có hoặc không chứa clo. Do clo được dùng phổ biến, nhất là trong nước uống, các DBPs clo hóa đã được nghiên cứu nhiều nhất.

Những loại phụ phẩm khử trùng chính

Trihalomethane (THMs)

Trihalomethane (CHX₃) thuộc những DBPs đầu tiên được nhận diện trong nước clo hóa. Chúng hình thành khi khử trùng bằng clo hoặc các hợp chất chứa clo.

Hình thành và ví dụ

THMs không hình thành từ phản ứng trực tiếp của clo với methane, mà từ phản ứng với chất hữu cơ trong nước. Những THM chính gồm:

  • Trichloromethane (chloroform): CHCl₃
  • Bromodichloromethane (BDCM): CHBrCl₂
  • Chlorodibromomethane: CHBr₂Cl
  • Tribromomethane (bromoform): CHBr₃

Có bromua trong nước làm tăng đáng kể khả năng tạo THMs brom hóa.

Yếu tố ảnh hưởng đến hình thành

  • Nhiệt độ: Nhiệt độ cao hơn, thường vào mùa hè, dẫn đến nồng độ THM tăng.
  • Hàm lượng hữu cơ: Chất hữu cơ cao hơn làm tăng hình thành THM.
  • Nguồn nước: Nước mặt thường có THM cao hơn nước ngầm do khác biệt loại và nồng độ chất hữu cơ.
  • pH: pH cao thường thuận lợi cho THM hơn axit haloacetic (HAAs).

Cơ chế phản ứng

Thí nghiệm cho thấy THMs có thể hình thành từ phản ứng giữa propanone, hay acetone (CH₃COCH₃), một sản phẩm có thể xuất hiện sau ozon hóa, với clo. Ở pH cao, thủy phân có thể tạo chloroform theo đường phản ứng này:

  1. CH₃COCH₃ + 3HOCl → CH₃COCCl₃ + 3H₂O (Sơ đồ clo hóa đã cân bằng tạo trichloroacetone; điều kiện và chất trung gian được giản lược.)
  2. CH₃COCCl₃ + H₂O → CH₃COOH + CHCl₃ (Trichloroacetone thủy phân tạo axit acetic và chloroform.)

Nếu có brom, propanone brom hóa có thể tạo THMs brom hóa. THMs cũng có thể là sản phẩm thủy phân của các DBP trihalogen hóa và chất trung gian khác, như trihaloacetonitril, trihaloacetaldehyd và axit trihaloacetic brom hóa.

Ảnh hưởng sức khỏe

Độc tính và phân loại nguy cơ gây ung thư của THM khác nhau giữa các chất. Một số đã gây ảnh hưởng gan, thận hoặc cơ quan khác trong thử nghiệm ở liều phù hợp; điều đó không chứng minh mọi THM gây các ảnh hưởng này ở người tại mọi nồng độ nước uống.

Tiêu chuẩn quản lý

Bảng giữ lại một số giá trị lịch sử của WHO (2001) và EPA Hoa Kỳ (2001). Khuyến nghị WHO là hướng dẫn, còn yêu cầu EPA áp dụng theo thẩm quyền Hoa Kỳ. Hướng dẫn WHO về sau cho chloroform là 300 µg/L và dibromochloromethane là 100 µg/L. Với hỗn hợp, tổng tỷ số nồng độ từng chất trên giá trị hướng dẫn tương ứng không nên vượt 1. Vẫn phải áp dụng giới hạn quốc gia và phương pháp đánh giá tuân thủ.

Hợp chấtGiá trị WHO (2001)Giá trị EPA Hoa Kỳ (2001) cho tổng THMs
Bromodichloromethane (BDCM)60 µg/L (60 ppb)-
Bromoform (tribromomethane)100 µg/L (100 ppb)-
Chloroform (trichloromethane)200 µg/L (200 ppb)-
Tổng THMs-80 µg/L (80 ppb)

Axit haloacetic (HAAs)

HAAs là nhóm DBPs clo hóa quan trọng khác. Đây là các hợp chất không bay hơi dẫn xuất từ axit acetic, trong đó một số nguyên tử hydro được thay bằng halogen. Tùy hóa học nước, nồng độ HAA có thể cao hơn THM.

Hình thành và đặc tính

pH ảnh hưởng đáng kể đến HAAs. pH thấp thường thuận lợi hơn cho HAA, còn pH cao thuận lợi cho THM. Thành phần NOM cũng quyết định tỷ lệ hình thành hai nhóm.

HAA xuất hiện tùy tiền chất, xử lý và mùa; nước mặt không luôn cao hơn nước ngầm. Một số HAA có thể phân hủy theo các đường tùy chất và điều kiện. Không thể coi mọi HAA đều chuyển thành THM bằng phân hủy sinh học.

Cơ chế phản ứng

Các đường phản ứng trong phòng thí nghiệm giữa acetone và clo có thể tạo keton và axit chứa halogen. Clo hóa tiếp có thể tạo tetra-, penta- hoặc hexachloroacetone; sản phẩm thủy phân tùy chất trung gian và điều kiện. Những sơ đồ này không mô tả cơ chế chi phối trong mọi nguồn nước tự nhiên.

Ví dụ một chuỗi phản ứng hình thành HAA:

  1. CH₃COCCl₃ + 2HOCl → CHCl₂COCCl₃ + 2H₂O (Sơ đồ đã cân bằng của clo hóa tiếp tạo pentachloroacetone.)
  2. CHCl₂COCCl₃ + H₂O → CHCl₂COOH + CHCl₃ (Sơ đồ thủy phân đã cân bằng tạo axit dichloroacetic và chloroform.)

Ảnh hưởng sức khỏe

Một số HAA có lo ngại độc chất học và khả năng gây ung thư, nhưng bằng chứng tùy chất cụ thể. Giới hạn nhóm không có nghĩa mọi HAA có cùng phân loại mối nguy hoặc quan hệ tiếp xúc–đáp ứng.

Tiêu chuẩn quản lý

Hợp chấtGiá trị EPA Hoa Kỳ (2002) cho tổng HAAsGiá trị WHO (2004)
HAA5: tổng năm axit haloacetic được quy định60 µg/L (60 ppb)Bảng lịch sử không nêu giá trị nhóm; phải kiểm tra riêng hướng dẫn WHO cho từng chất

Các phụ phẩm clo hóa khác

Haloacetonitril (HANs), haloaldehyd và haloketon

Các phụ phẩm này thường có nồng độ thấp hơn THM và HAA. Chúng có thể hình thành nhanh ở đầu quá trình, rồi phân hủy qua thủy phân hoặc phản ứng với chất khử trùng còn lại. So với THM và HAA, nồng độ thường ít biểu hiện thay đổi mùa rõ rệt hơn. pH cao có thể hạn chế sự hình thành.

  • Haloacetonitril: Có thể hình thành từ tiền chất hữu cơ chứa nitơ trong khử trùng. Quá trình tạo thành cạnh tranh với thủy phân và phân hủy khác; không thể giải thích phân hủy chỉ bằng thời gian tiếp xúc ngắn.

  • Haloaldehyd và haloketon: Gồm các hợp chất cacbonyl clo hóa và brom hóa. Acetaldehyd có thể xuất hiện sau ozon hóa và tiếp tục clo hóa tạo trihaloacetaldehyd; chúng không luôn là nhóm DBP lớn thứ hai.

    • Cơ chế phản ứng của acetaldehyd với clo: CH₃CHO + 3HOCl → CCl₃CHO + 3H₂O (Sơ đồ clo hóa đã cân bằng tạo trichloroacetaldehyd.)

MX

MX là hydroxyfuranone clo hóa được nhận diện trong nghiên cứu ban đầu vào những năm 1980. Nó gây đột biến mạnh trong một số phép thử và có thể đóng góp đáng kể vào hoạt tính gây đột biến đo được của dịch chiết nước, nhưng không có tỷ lệ cố định cho mọi nguồn nước. WHO mô tả giá trị dựa trên sức khỏe tính toán được là 1.8 µg/L (1.8 ppb), không phải giá trị hướng dẫn chính thức cho nước uống: nồng độ được báo cáo thường thấp hơn nhiều, và khó phân tích ở mức này. Cần phân biệt mối nguy với tiếp xúc thực tế.

Những dạng khác

Các DBP khác thường tạo trong clo hóa gồm halonitromethane, halophenol và halofuran.

Chlorit: phụ phẩm của clo dioxit

Chlorit (ClO₂⁻) là sản phẩm quan trọng khi dùng clo dioxit (ClO₂). Tiếp xúc cao có thể ảnh hưởng chỉ số huyết học và các điểm đánh giá độc chất khác; không nên mô tả đó là thiếu máu hoặc bệnh thần kinh tất yếu ở nồng độ nước uống được quản lý thông thường. Đánh giá chlorit và chlorat cùng hiệu quả khử trùng.

Gợi ý kỹ thuật AquaChain

Đặc trưng hóa nước thô, gồm TOC, thành phần hữu cơ và bromua khi cần. Xác nhận loại tiền chất và điểm châm theo nước thực tế; ozon có thể tạo bromat khi có bromua, nên tiền oxy hóa không tự động làm giảm tổng DBP. Keo tụ tăng cường, hấp phụ hoặc xử lý màng phù hợp có thể loại một phần tiền chất trước clo hóa chính, đồng thời giữ các hàng rào vi sinh cần thiết.

Để tìm hiểu an toàn nước uống, xem Tiêu chuẩn nước uống.

Câu hỏi thường gặp

Phụ phẩm khử trùng (DBPs) là gì?

Là các hợp chất hình thành khi chất khử trùng, chủ yếu là clo, phản ứng với chất hữu cơ tự nhiên và các chất vô cơ trong nguồn nước khi xử lý.

Vì sao THMs và HAAs thường được thảo luận nhiều nhất?

Chúng là những nhóm phổ biến và được nghiên cứu kỹ trong clo hóa, thường xuất hiện ở nồng độ cao hơn và có các vấn đề sức khỏe được quan tâm, nên được đưa vào nhiều quy định nước uống.

Có thể hạn chế DBP trong nước uống bằng cách nào?

Giảm tiền chất bằng keo tụ tăng cường, than hoạt tính hoặc màng; tối ưu khử trùng như điều chỉnh pH, lựa chọn chloramin hay UV hoặc thay đổi điểm châm; và theo dõi chất lượng nguồn nước.