Chlorine: Hướng dẫn toàn diện về vai trò trong xử lý nước
Chlorine là một trong những chất khử trùng được dùng rộng rãi nhất trong xử lý nước nhờ hiệu quả với phần lớn vi sinh vật và chi phí hợp lý. Hướng dẫn này trình bày việc phát hiện, tính chất, sản xuất và ứng dụng quan trọng trong khử trùng.
Phát hiện chlorine
Khí chlorine (Cl₂) lần đầu được nhà hóa học Thụy Điển Carl Wilhelm Scheele điều chế ở dạng tinh khiết năm 1774. Ông thực hiện bằng cách đun manganese dioxide (MnO₂) với axit hydrochloric (HCl). Phản ứng được biểu diễn:
MnO₂ + 4HCl -> MnCl₂ + Cl₂ + 2H₂O
Scheele nhận thấy khí chlorine tan trong nước và có khả năng tẩy trắng nhiều vật liệu. Năm 1810, nhà hóa học Anh Sir Humphry Davy xác nhận chlorine là nguyên tố và đặt tên từ tiếng Hy Lạp 'chloros', nghĩa là vàng xanh, mô tả màu đặc trưng.
Tính chất chlorine
Chlorine (Cl₂) là halogen hoạt tính; nhóm này còn có fluorine (F), bromine (Br), iodine (I) và astatine (At). Halogen tạo nhiều hợp chất, gồm muối kim loại, nhưng không phải mọi muối đều tan trong nước.
Một nguyên tử chlorine có 17 electron. Lớp ngoài cùng có bảy electron, còn chỗ cho một electron nữa. Đặc điểm này dẫn đến hình thành ion mang điện tự do hoặc liên kết cộng hóa trị để hoàn thành lớp electron ngoài.
Chlorine có thể tạo hợp chất rất bền như natri chloride (NaCl, muối ăn), cũng như hợp chất phản ứng mạnh như hydrogen chloride (HCl). Khi hydrogen chloride tan trong nước, nó tạo axit hydrochloric có tính ăn mòn mạnh, thậm chí có thể ăn mòn thép không gỉ khi đậm đặc.
Vận chuyển và lưu trữ
Do hoạt tính và tính ăn mòn, cần biện pháp an toàn nghiêm ngặt khi vận chuyển, lưu trữ và sử dụng chlorine.
Bảo vệ dung dịch chlorine/hypochlorite khỏi ánh sáng và nhiệt không phù hợp theo thông số sản phẩm. Con đường quang hóa khác nhau; phương trình dưới đây là ví dụ phân hủy tổng thể, không chứng minh tách nước và giải phóng oxy nguyên tử là cơ chế duy nhất:
2HOCl -> 2H⁺ + 2Cl⁻ + O₂
Phương pháp sản xuất chlorine
Chlorine chủ yếu được sản xuất từ hợp chất chloride bằng điện phân hoặc oxy hóa hóa học.
Sản xuất bằng điện phân
Điện phân nước muối là phương pháp công nghiệp chủ yếu. Ion chloride bị oxy hóa tại anode thành khí chlorine, còn sản phẩm cathode phụ thuộc thiết kế buồng. Dòng khí hydrogen (H₂) và natri hydroxide (NaOH) cần tách, xử lý và thông khí có kiểm soát.
Ba phương pháp điện phân chính được dùng:
-
Phương pháp buồng có vách ngăn: Vách ngăn xốp tách anode titanium có lớp phủ khỏi cathode thép. Dòng nước muối được kiểm soát hạn chế hydroxide di chuyển ngược; muối hòa tan còn trong dòng xút và cần xử lý tiếp. Vách ngăn không phải hàng rào chọn lọc ion tạo xút không chứa muối.
- Phản ứng anode, cực dương:
2Cl⁻ -> Cl₂ + 2e⁻ - Phản ứng cathode, cực âm:
2H₂O + 2e⁻ -> 2OH⁻ + H₂
- Phản ứng anode, cực dương:
-
Phương pháp buồng thủy ngân: Phương pháp dùng điện cực thủy ngân để tạo sản phẩm phản ứng tinh khiết hơn. Cực dương titanium và cực âm thủy ngân chảy được sử dụng. Tại cực âm, ion natri (Na⁺) phản ứng tạo hỗn hống natri. Hỗn hống sau đó phản ứng với nước trong bình thứ hai để tạo natri hydroxide và hydrogen, giữ khí hydrogen tách khỏi chlorine tạo ở cực dương.
- Anode buồng điện phân, cực dương:
2Cl⁻ -> Cl₂ + 2e⁻ - Cathode buồng điện phân, cực âm:
Na⁺ + e⁻ -> Na - Bình phản ứng thứ hai:
2Na + 2H₂O -> 2Na⁺ + 2OH⁻ + H₂
- Anode buồng điện phân, cực dương:
-
Phương pháp màng: Tương tự phương pháp vách ngăn nhưng dùng màng chọn lọc chỉ cho ion dương đi qua, tạo natri hydroxide tương đối tinh khiết.
Bối cảnh sản xuất châu Âu: Điện phân buồng thủy ngân là công nghệ lịch sử thuộc yêu cầu loại bỏ dần; tỷ trọng công nghệ không có năm không đại diện sản xuất châu Âu hiện nay. Xút từ màng và vách ngăn có thể cần cô đặc, còn 50 mass-% là ví dụ nồng độ sản phẩm, không phải thông số đầu ra chung của mọi buồng.
Oxy hóa hóa học
Chlorine cũng có thể được tạo bằng oxy hóa hydrogen chloride với oxy không khí, gọi là quá trình 'Deacon', dùng copper(II) chloride (CuCl₂) làm xúc tác:
4HCl + O₂ -> 2H₂O + 2Cl₂
Trong điều chế quy mô phòng thí nghiệm, axit hydrochloric có thể bị oxy hóa bằng manganese dioxide:
MnO₂ + 4HCl -> MnCl₂ + 2H₂O + Cl₂
Khi khí chlorine được thêm vào nước, phản ứng thủy phân xảy ra:
Cl₂ + H₂O = H⁺ + Cl⁻ + HOCl
Ứng dụng chlorine
Chlorine được ứng dụng rộng rãi do phản ứng mạnh, tạo hợp chất với nhiều chất và hỗ trợ liên kết giữa những chất vốn ít phản ứng. Khi chlorine liên kết với chất chứa carbon, có thể tạo hợp chất hữu cơ như nhựa, dung môi và dầu. Trong phản ứng thế của phân tử, chlorine thường thay nguyên tử hydrogen.
Y học: Chlorine quan trọng trong y học, dùng làm chất khử trùng và thành phần nhiều thuốc, dược liệu. Chloroform (CHCl₃), hợp chất chứa chlorine, từng là thuốc gây mê thời kỳ đầu.
Công nghiệp hóa chất: Có hàng chục nghìn sản phẩm chứa chlorine, gồm keo, sơn, dung môi, cao su xốp, cản xe, phụ gia thực phẩm, thuốc bảo vệ thực vật và chất chống đông. Polyvinyl chloride (PVC) là nhựa chứa chlorine phổ biến trong ống thoát, vật liệu cách điện, sàn, cửa sổ và chai.
Phân bố sử dụng công nghiệp: Các tỷ lệ không ghi năm dưới đây là số liệu lịch sử minh họa, không phải thống kê thị trường hiện tại:
- Hóa chất hữu cơ, chẳng hạn nhựa: Khoảng 65% chlorine dùng công nghiệp.
- Chất tẩy trắng và khử trùng: Khoảng 20%.
- Hợp chất vô cơ: Phần còn lại dùng sản xuất hợp chất với nguyên tố như kẽm (Zn), sắt (Fe) và titanium (Ti).
Chlorine làm chất khử trùng
Chlorine đã được sử dụng hơn hai thế kỷ để bất hoạt mầm bệnh trong nước uống, hồ bơi, nước thải, khử trùng gia dụng và tẩy trắng dệt. Việc sử dụng rộng rãi góp phần đáng kể tăng tuổi thọ thông qua kiểm soát bệnh truyền qua nước.
Chlorine làm chất tẩy trắng
Chất tẩy thường được tạo bằng hòa tan khí chlorine trong dung dịch kiềm như natri hydroxide (NaOH). Phản ứng tự oxy hóa, khử tạo ion hypochlorite (OCl⁻), hình thành natri hypochlorite (NaOCl), chất khử trùng hiệu quả và ổn định.
Cảnh báo: Không trộn chất tẩy với axit vì làm mất ổn định hypochlorite, giải phóng khí chlorine độc.
Bột tẩy là hỗn hợp vôi chlorine hóa, thường biểu diễn gần đúng là CaOCl₂, được sản xuất từ calcium hydroxide Ca(OH)₂. Nó không giống calcium hypochlorite tinh khiết. Chlorine hoạt tính tạo axit hypochlorous (HOCl) và ion hypochlorite (OCl⁻) trong nước; cần dùng thông số sản phẩm thực tế.
Cơ chế khử trùng chlorine
Chlorine khử trùng qua phản ứng với protein, enzyme, màng và thành phần dễ phản ứng khác của vi sinh vật. Oxy hóa và chlorine hóa có thể làm suy giảm chức năng tế bào; cơ chế không chỉ là thay hydrogen trong enzyme áp dụng chung.
Khi thêm chlorine vào nước, axit hypochlorous (HOCl) hình thành:
Cl₂ + H₂O -> HOCl + H⁺ + Cl⁻
Tùy pH, axit hypochlorous phân ly một phần thành ion hypochlorite (OCl⁻):
HOCl + H₂O -> H₃O⁺ + OCl⁻
Một con đường phân hủy hypochlorite tổng thể có thể biểu diễn:
2OCl⁻ -> 2Cl⁻ + O₂
Chlorine tự do gồm axit hypochlorous (HOCl) và ion hypochlorite (OCl⁻). HOCl thường bất hoạt vi sinh nhanh hơn, nhưng tỷ lệ hiệu quả phụ thuộc sinh vật và điều kiện; không có ưu thế phần trăm chung hoặc cần viện đến oxy nguyên tử được giải phóng tự do.
Axit hypochlorous trung hòa có thể đi qua thành tế bào và lớp bảo vệ mang điện âm của mầm bệnh hiệu quả hơn ion hypochlorite mang điện âm, dẫn đến bất hoạt hoặc mất khả năng sinh sản.
pH ảnh hưởng mạnh đến dạng chlorine tự do và xử lý. Gần nhiệt độ môi trường, pH 7.5 là điểm HOCl/OCl⁻ gần bằng nhau; pH thấp hơn thuận lợi cho HOCl, cao hơn thuận lợi cho OCl⁻. Cần xem xét nhiệt độ, sinh vật mục tiêu, ăn mòn và yêu cầu chất lượng nước áp dụng thay vì dùng khoảng pH tối ưu chung.
Chlorine hoạt tính tự do và kết hợp
Khi thêm chlorine vào nước, trước hết nó phản ứng với hợp chất hữu cơ, vô cơ hòa tan. Lượng chlorine tiêu thụ trong phản ứng ban đầu gọi là "nhu cầu chlorine". Chlorine đã phản ứng theo cách này không còn sẵn cho khử trùng.
Chlorine cũng có thể phản ứng với ammonia (NH₃) tạo chloramine, hợp chất chứa chlorine, nitrogen và hydrogen. Chúng được gọi là "chlorine hoạt tính kết hợp". Tuy hỗ trợ khử trùng, chúng phản ứng chậm hơn nhiều so với "chlorine hoạt tính tự do", tức axit hypochlorous và ion hypochlorite.
Liều chlorine
Liều chlorine phải tính nhu cầu chlorine của nước. Liều cần đủ để còn lượng dư cho khử trùng hiệu quả. Nhu cầu chịu ảnh hưởng của hữu cơ, pH, thời gian tiếp xúc và nhiệt độ. Phản ứng với hữu cơ cũng có thể tạo phụ phẩm khử trùng (DBPs), như trihalomethane (THMs) và axit acetic chứa halogen (HAAs).
Phương pháp châm:
- Chlorine hóa thông thường: Thêm chlorine đơn giản, không có xử lý trước.
- Chlorine hóa trước và sau: Thêm chlorine trước và sau các công đoạn xử lý khác.
- Chlorine hóa bổ sung: Thêm chlorine vào nước đã xử lý tại các điểm trong mạng phân phối để duy trì khử trùng.
Chlorine hóa đến điểm gãy
Chlorine hóa đến điểm gãy tăng liều qua quá trình tạo và phân hủy chlorine kết hợp đến khi có thể duy trì lượng dư tự do. Xây dựng đường cong điểm gãy và thời gian tiếp xúc cho nước thực tế; ví dụ 1 mg/L (1 ppm) không phải liều khử trùng chung, và đạt điểm gãy không tự chứng minh kiểm soát toàn bộ mầm bệnh.
Nồng độ chlorine áp dụng
Chlorine được vận chuyển, lưu trữ dạng khí hóa lỏng có áp suất; áp suất phụ thuộc nhiệt độ và điều kiện bình, không phải giá trị cố định chung 10 bar. Liều áp dụng phải đáp ứng nhu cầu đo được và lượng dư, thời gian tiếp xúc đã xác nhận; riêng 0.2-0.4 mg/L (0.2-0.4 ppm) không bảo đảm bất hoạt vi khuẩn trong mọi nước.
Nhà máy xử lý nước đô thị, công nghiệp lớn thường dùng khí chlorine. Ứng dụng nhỏ thường dùng calcium hoặc natri hypochlorite.
Yếu tố ảnh hưởng hiệu quả khử trùng chlorine
Hiệu quả khử trùng phụ thuộc:
- Nồng độ chlorine
- Thời gian tiếp xúc
- Nhiệt độ
- pH
- Số lượng và loại vi sinh vật
- Nồng độ chất hữu cơ trong nước
Thời gian khử trùng chất ô nhiễm phân trong nước chứa chlorine
Các ví dụ CDC sau áp dụng cho chlorine tự do 1 mg/L (1 ppm), pH 7.5 trở xuống và 25 °C (77 °F) trở lên, không có axit cyanuric. Đây không phải giá trị thiết kế xử lý chung; axit cyanuric làm tăng thời gian cần thiết:
| Loại mầm bệnh | Thời gian khử trùng, lượng chlorine dư 1 mg/L |
|---|---|
| Vi khuẩn E. coli O157:H7 | < 1 phút |
| Virus viêm gan A | ~ 16 phút |
| Ký sinh trùng Giardia | ~ 45 phút |
| Cryptosporidium | ~ 15,300 phút (10.6 ngày) |
Lưu ý: Cryptosporidium có khả năng chịu khử trùng chlorine rất cao.
Tác động sức khỏe của chlorine
Đáp ứng của cơ thể với phơi nhiễm chlorine phụ thuộc nồng độ không khí, thời gian, tần suất, sức khỏe cá nhân và điều kiện môi trường. Hít lượng nhỏ trong thời gian ngắn có thể gây ho, đau ngực và tích dịch phổi. Cũng có thể kích ứng da và mắt.
Khí chlorine có độc tính cấp, với tác động phụ thuộc nồng độ và tiếp xúc. Nó nặng hơn không khí và từng dùng làm vũ khí hóa học trong Chiến tranh Thế giới I. Tiếp xúc mô mắt và hô hấp ẩm tạo phản ứng hóa học gây tổn thương; không thể giải thích bằng hòa tan niêm mạc để đi vào máu. Hít nghiêm trọng có thể gây phù phổi.
Quy định và tiêu chuẩn chlorine trong nước
Liên minh châu Âu (EU)
Chỉ thị 98/83/EC là tham chiếu lịch sử. Áp dụng Chỉ thị (EU) 2020/2184 và quy tắc quốc gia liên quan, gồm an toàn vi sinh, kiểm soát lượng dư và phụ phẩm; không có một thông số chlorine tự do EU duy nhất không có nghĩa được châm không hạn chế.
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO)
Tài liệu hóa chất WHO được dẫn cho giá trị hướng dẫn dựa trên sức khỏe là 5 mg/L (5 ppm) chlorine tự do, không phải liều mục tiêu hoặc mức tối đa pháp lý chung. Ví dụ vận hành ít nhất 0.5 mg/L (0.5 ppm) sau 30 phút ở pH 8 trở xuống phải được hiểu cùng nhu cầu thực tế, nhiệt độ, sinh vật và yêu cầu xử lý.
Hoa Kỳ (USA)
Tiêu chuẩn nước uống quốc gia đặt mức chlorine dư tối đa 4 mg/L (4 ppm). Chlorine vẫn là chất khử trùng chính nhờ chi phí hợp lý, nhưng khí chlorine được dùng ít hơn trong xử lý nước thải. Thay đổi chủ yếu do lo ngại phụ phẩm như THMs và yêu cầu quản lý hóa chất độc của EPA trong Kế hoạch Quản lý Rủi ro (RMP) theo Đạo luật Không khí sạch (CAA). Vì vậy nhiều nhà máy nước thải chuyển từ khí chlorine sang natri hypochlorite.
Gợi ý kỹ thuật AquaChain
Giám sát đồng thời pH, lượng dư tự do thực tế và thời gian tiếp xúc hiệu dụng, sử dụng yêu cầu áp dụng cho từng sinh vật. pH thấp hơn có thể tăng phần HOCl, nhưng chỉ điều chỉnh trong giới hạn vật liệu, ăn mòn và mục đích sử dụng; kiểm soát pH đơn lẻ không chứng minh khử trùng an toàn.
Để biết thêm về khử trùng nước, xem hướng dẫn Chuẩn bị nước uống.
Câu hỏi thường gặp
Q1: Khác biệt chính giữa axit hypochlorous (HOCl) và ion hypochlorite (OCl⁻) trong khử trùng là gì?
A1: HOCl trung hòa điện và thường khử trùng nhanh hơn OCl⁻ mang điện âm. Hiệu quả tương đối phụ thuộc sinh vật và điều kiện tiếp xúc; không áp dụng ưu thế phần trăm cố định chung.
Q2: Vì sao dùng chlorine hóa đến điểm gãy trong xử lý nước?
A2: Chlorine hóa đến điểm gãy có thể đáp ứng nhu cầu thực tế và giảm chlorine kết hợp đủ để duy trì lượng dư tự do đo được. Xác nhận ammonia, liều, phụ phẩm và thời gian tiếp xúc đã được thẩm định; điểm gãy đơn lẻ không bảo đảm khử trùng hiệu quả.
Q3: Lo ngại chính về phụ phẩm khử trùng (DBPs) khi dùng chlorine là gì?
A3: Lo ngại chính với DBPs là tạo hợp chất như trihalomethane (THMs) và axit acetic chứa halogen (HAAs) khi chlorine phản ứng với hữu cơ trong nước. Chúng có thể gây rủi ro sức khỏe, dẫn đến quy định và nỗ lực giảm hình thành hoặc chuyển sang chất khử trùng khác trong một số ứng dụng.