Chu trình carbon là quá trình sinh địa hóa cơ bản mô tả chuyển động của carbon qua khí quyển, đại dương, đất, đá và sinh vật trên Trái Đất. Carbon là nền tảng của chất hữu cơ và thiết yếu với mọi dạng sống. Hiểu sự tuần hoàn của carbon là chìa khóa để hiểu dòng năng lượng toàn cầu vì phần lớn năng lượng hóa học cho sự sống được lưu trong hợp chất hữu cơ qua liên kết carbon.
Chu trình carbon được chia rộng thành hai hệ thống liên quan:
- Chu trình carbon trên cạn: Tập trung vào chuyển động carbon qua hệ sinh thái trên đất liền, gồm thực vật hấp thu CO₂ khí quyển và giải phóng qua hô hấp, phân hủy.
- Chu trình carbon dưới nước: Đề cập động lực carbon trong hệ sinh thái biển và nước ngọt, gồm CO₂ hòa tan, hóa học cacbonat và quá trình sinh học.
Carbon dioxide: thành phần trung tâm
Toàn bộ chu trình carbon dựa trên carbon dioxide (CO₂), tồn tại dạng khí trong khí quyển và dạng hòa tan trong thủy vực.
Thực vật trên cạn thu CO₂ khí quyển để tạo oxy thiết yếu cho động vật. Tương tự, thực vật thủy sinh dùng CO₂ hòa tan trong nước để tạo oxy.
Quang hợp: cố định carbon và tạo oxy
Quá trình chính tạo oxy là quang hợp. Khi quang hợp, sinh vật sản xuất (thực vật, tảo và một số vi khuẩn) dùng năng lượng mặt trời để chuyển carbon dioxide và nước thành cacbohydrat phức tạp như glucose. Quá trình diễn ra nhờ diệp lục, phân tử sắc tố có khả năng thu năng lượng mặt trời.
Phản ứng hóa học tổng thể của quang hợp là:
carbon dioxide + water + solar energy → glucose + oxygen
Theo hệ số phản ứng, biểu diễn là:
6 CO₂ + 6 H₂O + solar energy → C₆H₁₂O₆ + 6 O₂
Oxy tạo bởi quang hợp duy trì các dạng sống không quang hợp, gồm động vật và phần lớn vi sinh vật.
Hô hấp và phân hủy: giải phóng carbon
Động vật và nhiều vi sinh vật, gọi là sinh vật tiêu thụ, dùng oxy thực vật tạo ra. Trong hô hấp, sinh vật tiêu thụ phân hủy glucose và các hợp chất hữu cơ phức tạp khác, giải phóng carbon trở lại khí quyển dưới dạng CO₂ để sinh vật sản xuất tái sử dụng.
Carbon trong sinh vật sản xuất, tiêu thụ và phân hủy tuần hoàn tương đối nhanh qua không khí, nước và quần xã sinh vật. Tuy nhiên, carbon cũng có thể được lưu dưới dạng sinh khối, chẳng hạn trong rễ cây và chất hữu cơ khác, trong nhiều thập kỷ trước khi giải phóng do phân hủy.
Lưu trữ carbon lâu dài và nhiên liệu hóa thạch
Không phải mọi chất hữu cơ đều phân hủy ngay. Trong điều kiện chôn vùi phù hợp, tàn tích thực vật và chất hữu cơ khác có thể tích lũy và biến đổi dưới nhiệt, áp suất qua thời gian địa chất, thường hàng triệu năm, thành nhiên liệu hóa thạch như than, dầu và khí tự nhiên. Tích lũy thông thường trong vài thế kỷ không tương đương hình thành nhiên liệu hóa thạch.
Dù quá trình địa chất lâu dài cuối cùng có thể làm lộ carbon lưu trữ này, phần lớn carbon trong nhiên liệu hóa thạch được giải phóng vào khí quyển qua hoạt động đốt của con người.
Tác động của con người và hiệu ứng nhà kính
Đốt nhiên liệu hóa thạch từ lâu là nguồn năng lượng chính. Tuy nhiên, khi dân số và nhu cầu năng lượng toàn cầu tăng, nhiên liệu hóa thạch được đốt với tốc độ vượt xa tốc độ hình thành tự nhiên. Tiêu thụ không bền vững này khiến chúng trở thành tài nguyên không tái tạo trên thang thời gian của con người.
Đốt nhiên liệu hóa thạch chủ yếu giải phóng lượng lớn CO₂ vào khí quyển. Các quá trình tự nhiên như núi lửa phun cũng đóng góp CO₂ khí quyển, nhưng với tốc độ thấp hơn nhiều so với hoạt động công nghiệp của con người.
Nồng độ CO₂ khí quyển tăng góp phần vào hiệu ứng nhà kính, trong đó khí nhà kính giữ nhiệt và làm khí hậu toàn cầu ấm hơn. Sự ấm lên có thể gây thay đổi môi trường lớn như băng tan.
Hóa học carbon trong nước
Trong hệ sinh thái nước, carbon dioxide có thể được lưu trong đá và trầm tích, rồi giải phóng qua phong hóa hoặc hoạt động kiến tạo trên thang thời gian địa chất dài.
CO₂ hòa tan liên hệ qua cân bằng axit–bazơ với cacbonat (CO₃²⁻) và bicacbonat (HCO₃⁻). Tỷ lệ của chúng phụ thuộc pH, độ kiềm và các điều kiện nước khác, đồng thời góp phần tạo đệm mà không bảo đảm pH cố định. Nhiệt độ tăng thường giảm độ hòa tan khí CO₂, nhưng trao đổi ròng phụ thuộc áp suất riêng phần CO₂ hòa tan so với không khí. Ion cacbonat và bicacbonat không bay hơi trực tiếp dạng khí; chuyển thành CO₂ hòa tan và truyền khí là các quá trình riêng.
Gợi ý kỹ thuật AquaChain
Giám sát và kiểm soát CO₂ hòa tan quan trọng để duy trì pH tối ưu trong nhiều quá trình xử lý nước, đặc biệt ở bể phản ứng loại dinh dưỡng sinh học nơi CO₂ là sản phẩm phụ hô hấp, và để kiểm soát ăn mòn hiệu quả trong mạng phân phối nước nhằm tránh cáu cặn hoặc rỗ.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi: Vai trò chính của carbon trong hệ sinh thái nước là gì? Đáp: Carbon là đơn vị xây dựng cơ bản của mọi chất hữu cơ trong hệ sinh thái nước, cho phép hình thành sinh vật và thúc đẩy chuyển năng lượng qua lưới thức ăn.
Hỏi: CO₂ hòa tan ảnh hưởng hóa học nước như thế nào? Đáp: CO₂ hòa tan phản ứng với nước tạo axit cacbonic, ảnh hưởng pH và góp phần vào hệ đệm cacbonat–bicacbonat giúp ổn định pH.
Hỏi: Hoạt động chính nào của con người ảnh hưởng chu trình carbon toàn cầu? Đáp: Hoạt động chính là đốt nhiên liệu hóa thạch (giải phóng carbon lưu trữ dưới dạng CO₂) và thay đổi sử dụng đất như phá rừng (giảm bể hấp thu carbon và giải phóng carbon lưu trữ).