Kiểm soát vi sinh là khía cạnh quan trọng của xử lý nước hiệu quả trong nhiều ứng dụng công nghiệp và đô thị. Tăng trưởng vi sinh không kiểm soát có thể gây ô nhiễm sinh học, ăn mòn, nguy cơ sức khỏe và giảm hiệu suất hệ thống. Chất diệt sinh vật là các hợp chất hóa học được thiết kế để giảm những rủi ro này bằng cách ức chế hoặc tiêu diệt vi sinh vật.
Đặt giới hạn hành động riêng cho hệ thống từ giám sát vi sinh và đánh giá rủi ro. Chọn châm liên tục hoặc gián đoạn/châm sốc theo nhãn sản phẩm được đăng ký, vi sinh vật mục tiêu, nhu cầu hóa chất, thời gian tiếp xúc và tương thích thiết bị; không số đếm phòng thí nghiệm hay lịch châm sốc nào chứng minh kiểm soát an toàn trong mọi trường hợp.
Chất diệt sinh vật được chia thành hai nhóm chính: tác nhân oxy hóa và tác nhân không oxy hóa.
Chất diệt sinh vật oxy hóa
Chất diệt sinh vật oxy hóa phản ứng với các thành phần tế bào và phá vỡ chúng, khiến vi sinh vật bất hoạt hoặc chết.
Clo
Clo được dùng rộng rãi để khử trùng nước và kiểm soát vi sinh công nghiệp. Nó có thể ảnh hưởng vị/mùi và tạo sản phẩm phụ, vì vậy hiệu quả và liều phụ thuộc nhiều yếu tố:
- Nhu cầu clo: Lượng clo bị tiêu thụ do phản ứng với chất hữu cơ và vô cơ trong nước.
- Thời gian tiếp xúc: Khoảng thời gian clo tiếp xúc vi sinh vật.
- pH và nhiệt độ: Những yếu tố này ảnh hưởng dạng tồn tại và hoạt tính clo.
- Thể tích nước: Tổng lượng nước cần xử lý.
- Tổn thất do sục khí: Lượng clo thoát vào khí quyển.
Khi khí clo (Cl₂) được đưa vào nước, nó nhanh chóng thủy phân thành acid hypochlorous (HOCl) và acid hydrochloric (HCl):
Cl₂ + H₂O → HOCl + HCl
Acid hypochlorous là dạng clo tự do hoạt tính chính. Nó phản ứng với thành phần tế bào, gồm protein và enzyme; mức đóng góp tương đối của tổn thương màng và rối loạn chuyển hóa phụ thuộc vi sinh vật cùng điều kiện.
Sự phụ thuộc liều clo vào pH: Tỷ lệ acid hypochlorous thường giảm khi pH tăng. Liều châm không phải dư lượng chất khử trùng hay tiêu chí kiểm soát vi sinh đã được xác nhận:
- pH từ 8 đến 9 và clo 0.4 ppm (0.4 mg/L) là điều kiện ví dụ cần đánh giá, không phải liều yêu cầu chung.
- pH từ 9 đến 10 và clo 0.8 ppm (0.8 mg/L) là điều kiện ví dụ cần đánh giá, không bảo đảm kết quả khử trùng tương đương.
Chlorine dioxide (ClO₂)
Chlorine dioxide là chất diệt sinh vật oxy hóa tồn tại hòa tan thay vì thủy phân thành acid hypochlorous. Đáp ứng pH của nó khác clo, nhưng không phải luôn phản ứng mạnh hơn hoặc an toàn hơn; đánh giá chlorite/chlorate, phơi nhiễm và ứng dụng đã được phê duyệt.
Chlorine dioxide là khí có nguy cơ nổ nên cần tạo tại chỗ. Những phương pháp sản xuất phổ biến gồm phản ứng sau:
Cl₂ + 2 NaClO₂ → 2 NaCl + 2 ClO₂2 HCl + NaOCl + 2 NaClO₂ → 2 ClO₂ + 3 NaCl + H₂O
Chloroisocyanurate
Các hợp chất giải phóng clo này tạo acid hypochlorous và acid cyanuric trong nước. Acid cyanuric giảm tổn thất clo do ánh sáng mặt trời nhưng cũng có thể giảm hiệu quả khử trùng; ổn định clo không tự động tăng acid hypochlorous hoạt tính hay mức bất hoạt vi sinh. Tuân thủ giới hạn mục đích dùng nước đã phê duyệt và nhãn sản phẩm.
Hypochlorite
Hypochlorite là muối của acid hypochlorous, thường là natri hypochlorite (NaOCl) hoặc canxi hypochlorite (Ca(OCl)₂). Khí clo và hypochlorite tạo các dạng clo tự do có hoạt tính phụ thuộc pH, dư lượng và điều kiện tiếp xúc; hypochlorite không vốn kém hiệu quả hơn ở điều kiện tương đương.
Ozone (O₃)
Ozone là chất oxy hóa không bền, thường được tạo tại chỗ trước khi dùng. Nó có thể làm hỏng màng vi sinh vật và các thành phần tế bào khác; hiệu quả phụ thuộc vi sinh vật, nhu cầu của nước, dư lượng ozone và thời gian tiếp xúc.
Ozone phản ứng trực tiếp và có thể phân hủy theo chuỗi phản ứng gốc, gồm gốc hydroxyl. Phản ứng tổng tạo oxy dưới đây không phải bước sơ cấp giải phóng nguyên tử oxy tự do:
2 O₃ → 3 O₂
Lượng ozone cần cho oxy hóa hiệu quả chịu ảnh hưởng của:
- pH: Tác động độ bền và khả năng phản ứng ozone.
- Nhiệt độ: Nhiệt độ cao hơn có thể giảm độ bền ozone.
- Chất hữu cơ và dung môi: Những chất này tiêu thụ ozone.
- Sản phẩm phản ứng tích lũy: Có thể cản trở hiệu quả ozone.
Ozone không bổ sung clo, nhưng điều này không chứng minh vô hại với môi trường. Dư lượng ozone, bromate và sản phẩm oxy hóa khác, cùng khí thải ozone, cần được đánh giá và kiểm soát phù hợp trước khi xả.
Liều ozone 0.5 ppm (0.5 mg/L) là ví dụ, không phải mục tiêu vận hành liên tục/gián đoạn chung. Xác nhận hiệu quả dư lượng/thời gian tiếp xúc thực tế và điều kiện xả thải đã phê duyệt.
Chất diệt sinh vật không oxy hóa
Chất diệt sinh vật không oxy hóa dùng các cơ chế khác nhau để kiểm soát tăng trưởng vi sinh mà không dựa vào phản ứng oxy hóa. Chúng thường được dùng khi tác nhân oxy hóa không hiệu quả hoặc không phù hợp.
Acrolein
Acrolein là chất diệt sinh vật không oxy hóa có phản ứng mạnh, mang nguy cơ đáng kể về hít phải, cháy và thủy sinh. Nó có thể phản ứng với protein tế bào; riêng xử lý sulfite không tự động chứng minh xả thải an toàn. Xác nhận mục đích được đăng ký, biện pháp thao tác và dư lượng/sản phẩm phụ đo được.
Khoảng cũ 0.1 đến 0.2 ppm (0.1-0.2 mg/L) không phải hướng dẫn liều chung. Acrolein được cung cấp dạng lỏng dễ bay hơi; phương pháp châm, liều, thời gian lưu và xả phải theo nhãn được cho phép cụ thể cùng thiết kế thao tác kín phù hợp.
Amine
Một số công thức chất diệt sinh vật amine tác động màng vi sinh. Đây không phải đặc tính của mọi amine, và phối hợp với phenol clo hóa cần hiệu quả, tương thích và chấp thuận riêng của sản phẩm.
Phenol clo hóa
Phenol clo hóa có thể phá vỡ màng, protein và chuyển hóa. Chúng không phải luôn độc lập với hô hấp hoặc chịu một cơ chế duy nhất liên kết hydro/kết tủa protein; hiệu quả và giới hạn sử dụng phụ thuộc hợp chất thực tế.
Muối đồng
Muối đồng đã được dùng để kiểm soát vi sinh/tảo, với hạn chế về môi trường và vật liệu. Khoảng 1 đến 2 ppm (1-2 mg/L) là ví dụ lịch sử, không phải liều được phê duyệt chung hay mục tiêu nước uống.
Lưu ý quan trọng với muối đồng:
- Đánh giá đồng bám và ăn mòn điện hóa trên thép cùng vật liệu tiếp nước khác; tương thích phụ thuộc thành phần hóa học và hệ lắp đặt.
- Đồng là chất dinh dưỡng thiết yếu nhưng phơi nhiễm quá mức có hại. Một số ứng dụng nước uống được cho phép dùng ion đồng có kiểm soát; đáp ứng chấp thuận và giới hạn chất lượng nước thực tế thay vì áp dụng cho phép hoặc cấm toàn bộ.
Hợp chất lưu huỳnh hữu cơ
Hợp chất lưu huỳnh hữu cơ diệt sinh vật bằng ức chế tăng trưởng tế bào. Có nhiều hợp chất khác nhau, mỗi loại hiệu quả trong khoảng pH khác nhau.
Cơ chế thay đổi theo hợp chất lưu huỳnh hữu cơ, có thể gồm ức chế enzyme và phản ứng với nhóm tế bào. Chưa xác lập một chu trình truyền năng lượng Fe³⁺ sang Fe²⁺ chung bị chặn bằng tạo phức sắt cho mọi vi khuẩn hoặc mọi chất diệt sinh vật này.
Muối amoni bậc bốn
Muối amoni bậc bốn là hóa chất hoạt động bề mặt, có nguyên tử nitơ được bao quanh bởi bốn nhóm thế hữu cơ, thường chứa 8 đến 25 nguyên tử carbon.
Chất diệt sinh vật amoni bậc bốn có thể gắn lên bề mặt vi sinh mang điện âm và phá vỡ tính toàn vẹn màng, tăng rò rỉ thành phần tế bào. Hiệu quả phụ thuộc công thức, vi sinh vật và thành phần nước; pH kiềm hay mức giảm tính thấm chung không chứng minh hiệu quả.
Việc dùng muối amoni bậc bốn có thể bị hạn chế do tương tác với dầu nếu có trong nước và xu hướng tạo bọt.
Gợi ý kỹ thuật AquaChain
Giám sát xu hướng vi sinh, màng sinh học, dư lượng và tình trạng thiết bị bằng các phương pháp như đo ATP và phiến nhúng trong kế hoạch dựa trên rủi ro. Chọn thay đổi hoặc luân phiên từ hiệu quả đã chứng minh và tương thích được phê duyệt; riêng luân phiên không bảo đảm ngăn kháng chất diệt sinh vật hay kiểm soát lâu dài.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi: Khác biệt chính giữa chất diệt sinh vật oxy hóa và không oxy hóa là gì? Đáp: Chất oxy hóa tiêu diệt vi sinh bằng phá vỡ quá trình tế bào qua oxy hóa trực tiếp; chất không oxy hóa ức chế hoặc tiêu diệt bằng các cơ chế như biến tính protein hay phá vỡ màng tế bào.
Hỏi: Vì sao pH quan trọng khi dùng clo làm chất diệt sinh vật? Đáp: pH tác động đáng kể hiệu quả clo vì quyết định tỷ lệ acid hypochlorous (HOCl), dạng diệt sinh vật hiệu quả nhất, trong nước. pH cao hơn giảm nồng độ HOCl, đòi hỏi nhiều clo hơn để đạt cùng hiệu quả khử trùng.
Hỏi: Có lo ngại môi trường khi dùng chất diệt sinh vật không? Đáp: Có. Dư lượng hóa chất, kim loại và sản phẩm phản ứng/phân hủy có thể gây hại nguồn tiếp nhận. So sánh công thức được phê duyệt thực tế, liều, xử lý dư lượng và yêu cầu xả; riêng ozone hoặc dễ phân hủy không chứng minh tác động môi trường thấp hơn.
Tìm hiểu thêm quản lý tăng trưởng vi sinh trong Tháp giải nhiệt.