Trở về danh mục thuật ngữ

Thuật ngữ xử lý nước

Hấp phụ và than hoạt tính trong xử lý nước

Tìm hiểu hấp phụ bằng than hoạt tính để làm sạch nước, nguyên lý, ứng dụng và các yếu tố chi phối hiệu suất trong xử lý nước hiện đại.

Hiểu về hấp phụ bằng than hoạt tính

Hấp phụ là công đoạn xử lý nước quan trọng, dùng vật liệu rắn để loại bỏ hiệu quả các chất hòa tan. Trong bối cảnh này, than hoạt tính là chất hấp phụ rắn chính. Than hoạt tính được chế tạo để có diện tích bề mặt bên trong rất lớn, thường từ 500 đến 1,500 mét vuông trên mỗi gram (m²/g). Độ xốp bên trong lớn này khiến than hoạt tính trở thành vật liệu hấp phụ phù hợp.

Than hoạt tính có hai dạng chính:

  • Than hoạt tính dạng bột (PAC): Bột mịn dùng cho xử lý theo mẻ hoặc định lượng gián đoạn.
  • Than hoạt tính dạng hạt (GAC): Hạt lớn hơn, chủ yếu dùng trong hệ dòng liên tục để xử lý nước nhờ khả năng tái sinh và phù hợp với bộ lọc lớp cố định.

Chất ô nhiễm mục tiêu của hấp phụ than hoạt tính

Than hoạt tính dạng hạt (GAC) có hiệu quả cao trong loại bỏ nhiều chất hòa tan trong nước, đặc biệt là hợp chất hữu cơ không phân cực. Chúng gồm:

  • Chất hữu cơ không phân cực:
    • Dầu khoáng
    • BTEX (benzene, toluene, ethylbenzene, xylene)
    • Hydrocarbon thơm đa vòng (PAHs)
    • Phenol và chlorophenol
  • Chất chứa halogen: Một số hợp chất hữu cơ chứa iod, brom, clo và fluor; loại bỏ phụ thuộc từng chất, không bảo đảm cho mọi halide hoặc fluoride.
  • Ảnh hưởng cảm quan:
    • Mùi
    • Vị
  • Sản phẩm phụ sinh học và lên men:
    • Chất hữu cơ từ nấm men; loại bỏ tế bào nguyên vẹn cần hàng rào chất rắn/vi sinh riêng
    • Các sản phẩm lên men khác nhau
  • Chất không phân cực nói chung: Hợp chất ít tan trong nước.

Mô tả công nghệ: bộ lọc than hoạt tính vận hành thế nào

Xử lý nước bằng than hoạt tính thường bơm nước qua cột chứa than. Nước sau xử lý ra khỏi cột qua hệ thu nước. Hiệu suất và mức hoạt tính của cột than phụ thuộc các yếu tố như nhiệt độ nước và bản chất cụ thể của chất cần xử lý.

Khi nước liên tục qua cột, chất hòa tan tích lũy trên bề mặt than. Tích lũy này dần làm cạn khả năng lọc, đòi hỏi thay hoặc tái sinh than định kỳ. Than hoạt tính dạng hạt (GAC) thường có thể tái sinh bằng oxy hóa chất hữu cơ đã hấp phụ. EPA mô tả khoảng 5-10% tổn thất vật liệu than trong tái sinh hoặc vận chuyển, cần bổ sung; đây không phải mức giảm cố định 5-10% hiệu suất hấp phụ. Khả năng phục hồi phụ thuộc than, chất bị hấp phụ và điều kiện tái sinh.

Để nâng độ tin cậy xử lý và tránh toàn hệ thống hết khả năng hấp phụ, thường vận hành nhiều cột than nối tiếp.

Cơ chế hấp phụ

Hấp phụ là sự gắn vật lý phân tử từ pha khí hoặc lỏng lên bề mặt vật rắn, ở đây là than hoạt tính. Quá trình diễn ra theo ba bước chính:

  1. Vận chuyển vĩ mô: Chất hữu cơ mục tiêu chuyển qua hệ lỗ lớn của than. Lỗ lớn được định nghĩa có đường kính lớn hơn 50 nanomet (nm), hoặc 0.05 micromet (µm).
  2. Vận chuyển vi mô: Chất hữu cơ tiếp tục đi qua hệ lỗ trung và lỗ vi của than. Lỗ trung có đường kính 2-50 nm (0.002-0.05 µm), còn lỗ vi nhỏ hơn 2 nm (<0.002 µm).
  3. Hấp phụ: Chất hữu cơ gắn vật lý lên bề mặt bên trong than, chủ yếu trong lỗ trung và lỗ vi.

Mức hoạt tính hấp phụ tổng thể phụ thuộc nồng độ chất trong nước, nhiệt độ nước và độ phân cực. Nhiều chất hữu cơ ít tan trong nước hấp phụ thuận lợi, nhưng riêng độ phân cực không chứng minh mức loại bỏ. Hóa học lỗ/bề mặt than, sự ion hóa, kích thước phân tử và cạnh tranh đều quan trọng; một số hợp chất phân cực có thể hấp phụ nên cần thử đẳng nhiệt và thử cột đại diện.

Mỗi loại than hoạt tính có đường đẳng nhiệt hấp phụ riêng, biểu diễn quan hệ giữa lượng chất hấp phụ và nồng độ cân bằng. Trong xử lý nước, đẳng nhiệt Freundlich thường được dùng để mô tả quan hệ này:

xm=Kf⋅Ce1n\frac{x}{m} = K_f \cdot C_e^{\frac{1}{n}}

Trong đó:

  • xm\frac{x}{m} = Lượng chất hấp phụ trên một đơn vị khối lượng than hoạt tính, ví dụ mg/g
  • CeC_e = Nồng độ cân bằng còn lại trong pha lỏng, ví dụ mg/L, không phải chênh lệch nồng độ trước/sau
  • KfK_f và nn = Hằng số thực nghiệm riêng của hệ hấp phụ

Hấp phụ và hấp thụ: khác biệt quan trọng

Cần phân biệt hấp phụ với hấp thụ:

  • Hấp phụ là hiện tượng bề mặt, một chất bám lên bề mặt vật liệu khác, ví dụ phân tử gắn lên bề mặt bên trong than hoạt tính.
  • Hấp thụ là hiện tượng trong toàn thể tích, một chất đi vào thể tích vật liệu khác hoặc khí hòa tan trong dung dịch lỏng.

Các yếu tố chi phối hiệu suất than hoạt tính

Hiệu quả than hoạt tính được quyết định bởi nhiều thông số trong cả xử lý nước và làm sạch không khí.

Trong xử lý nước

  • Đặc tính hợp chất: Hợp chất có khối lượng phân tử cao hơn và độ tan thấp hơn có xu hướng được hấp phụ hiệu quả hơn.
  • Nồng độ: Nồng độ hợp chất mục tiêu cao hơn thường làm tăng tiêu thụ than.
  • Cạnh tranh: Hợp chất hữu cơ khác có thể cạnh tranh vị trí hấp phụ sẵn có trên than, làm giảm hiệu suất loại bỏ chất mục tiêu chính.
  • pH: pH dòng nước có thể tác động đáng kể đến hấp phụ. Ví dụ hợp chất acid thường được loại bỏ tốt hơn ở pH thấp, có tính acid hơn.

Trong làm sạch không khí

  • Đặc tính hợp chất: Hợp chất có khối lượng phân tử cao, áp suất hơi thấp hoặc điểm sôi cao và chiết suất cao thường hấp phụ tốt hơn.
  • Nồng độ: Nồng độ ô nhiễm cao hơn làm tăng tiêu thụ than.
  • Nhiệt độ: Nhiệt độ thấp hơn thường nâng khả năng hấp phụ.
  • Áp suất: Áp suất cao hơn thường cải thiện khả năng hấp phụ.
  • Độ ẩm: Độ ẩm thấp hơn thường cho khả năng hấp phụ tốt hơn.

Khả năng hấp phụ hóa chất trong nước

Các nhóm sàng lọc cũ sau đây giữ tên chất để nghiên cứu, không phải xác suất đo được hoặc mức loại bỏ bảo đảm. Thử nước và than thực tế. Clo, chlorine dioxide, ozone và hypochlorite trong danh sách có thể bị tiêu thụ bởi phản ứng trên than thay vì hấp phụ cân bằng thông thường; sự biến mất của chúng không xác nhận thứ hạng hấp phụ.

1. Hóa chất có khả năng hấp phụ rất cao:

  • 2,4-D
  • Deisopropyltatrazine
  • Linuron
  • Alachlor
  • Desethylatrazine
  • Malathion
  • Aldrin
  • Demeton-O
  • MCPA
  • Anthracene
  • Di-n-butylphthalate
  • Mecoprop
  • Atrazine
  • 1,2-Dichlorobenzene
  • Metazachlor
  • Azinphos-ethyl
  • 1,3-Dichlorobenzene
  • 2-Methyl benzenamine
  • Bentazone
  • 1,4-Dichlorobenzene
  • Methyl naphthalene
  • Biphenyl
  • 2,4-Dichlorocresol
  • 2-Methylbutane
  • 2,2-Bipyridine
  • 2,5-Dichlorophenol
  • Monuron
  • Bis(2-Ethylhexyl)Phthalate
  • 3,6-Dichlorophenol
  • Naphthalene
  • Bromacil
  • 2,4-Dichlorophenoxy
  • Nitrobenzene
  • Bromodichloromethane
  • Dieldrin
  • m-Nitrophenol
  • p-Bromophenol
  • Diethylphthalate
  • o-Nitrophenol
  • Butylbenzene
  • 2,4-Dinitrocresol
  • p-Nitrophenol
  • Canxi hypochlorite
  • 2,4-Dinitrotoluene
  • Ozone
  • Carbofuran
  • 2,6-Dinitrotoluene
  • Parathion
  • Clo
  • Diuron
  • Pentachlorophenol
  • Chlorine dioxide
  • Endosulfan
  • Propazine
  • Chlorobenzene
  • Endrin
  • Simazine
  • 4-Chloro-2-nitrotoluene
  • Ethylbenzene
  • Terbutryn
  • 2-Chlorophenol
  • Hexachlorobenzene
  • Tetrachloroethylene
  • Chlorotoluene
  • Hexachlorobutadiene
  • Triclopyr
  • Chrysene
  • Hexane
  • 1,3,5-Trimethylbenzene
  • m-Cresol
  • Isodrin
  • m-Xylene
  • Cyanazine
  • Isooctane
  • o-Xylene
  • Cyclohexane
  • Isoproturon
  • p-Xylene
  • DDT
  • Lindane
  • 2,4-Xylenol

2. Hóa chất có khả năng hấp phụ cao:

  • Aniline
  • Dibromo-3-chloropropane
  • 1-Pentanol
  • Benzene
  • Dibromochloromethane
  • Phenol
  • Benzyl alcohol
  • 1,1-Dichloroethylene
  • Phenylalanine
  • Acid benzoic
  • cis-1,2-Dichloroethylene
  • Acid o-phthalic
  • Bis(2-chloroethyl) ether
  • trans-1,2-Dichloroethylene
  • Styrene
  • Bromodichloromethane
  • 1,2-Dichloropropane
  • 1,1,2,2-Tetrachloroethane
  • Bromoform
  • Ethylene
  • Toluene
  • Carbon tetrachloride
  • Hydroquinone
  • 1,1,1-Trichloroethane
  • 1-Chloropropane
  • Methyl Isobutyl Ketone
  • Trichloroethylene
  • Chlorotoluron
  • 4-Methylbenzenamine
  • Vinyl acetate

3. Hóa chất có khả năng hấp phụ trung bình*:

  • Acid acetic
  • Dimethoate
  • Methionine
  • Acrylamide
  • Ethyl acetate
  • Methyl-tert-butyl ether
  • Chloroethane
  • Ethyl ether
  • Methyl ethyl ketone
  • Chloroform
  • Freon 11
  • Pyridine
  • 1,1-Dichloroethane
  • Freon 113
  • 1,1,2-Trichloroethane
  • 1,2-Dichloroethane
  • Freon 12
  • Vinyl chloride
  • 1,3-Dichloropropene
  • Glyphosate
  • Dikegulac
  • Imazypur

* Với những hóa chất này, than hoạt tính chỉ hiệu quả trong điều kiện cụ thể.

4. Hóa chất mà hấp phụ bằng than hoạt tính ít có khả năng hiệu quả:

  • Acetone
  • Methylene chloride
  • Acetonitrile
  • 1-Propanol
  • Acrylonitrile
  • Propionitrile
  • Dimethylformaldehyde
  • Propylene
  • 1,4-Dioxane
  • Tetrahydrofuran
  • Isopropyl alcohol
  • Urea
  • Methyl chloride

Gợi ý kỹ thuật AquaChain

Khi vận hành nhiều cột than nối tiếp, liên tục giám sát nước ra cột đầu. Xuyên thủng nhẹ tại cột này cho thấy gần hết khả năng hấp phụ, giúp luân chuyển hoặc tái sinh kịp thời trước khi hiệu suất tổng thể bị ảnh hưởng ở các cột phía sau.

Câu hỏi thường gặp

Hỏi: Khác biệt chính giữa than hoạt tính dạng bột (PAC) và dạng hạt (GAC) là gì? Đáp: PAC là bột mịn thường dùng xử lý theo mẻ hoặc định lượng định kỳ, có diện tích bề mặt cao để hấp phụ nhanh. GAC gồm hạt lớn hơn, phù hợp hệ dòng liên tục trong lớp lọc cố định và thường được ưu tiên vì khả năng tái sinh trong xử lý nước quy mô lớn.

Hỏi: Vì sao than hoạt tính loại bỏ chất không phân cực hiệu quả hơn chất phân cực? Đáp: Nhiều chất hữu cơ kỵ nước có xu hướng hấp phụ từ nước, nhưng mức loại bỏ còn phụ thuộc tính chất bề mặt/lỗ than, ion hóa và cạnh tranh. Riêng độ phân cực không xác định được hiệu suất từng hợp chất; hãy dùng thử nghiệm đại diện.

Hỏi: Than hoạt tính đã dùng thường được tái sinh thế nào? Đáp: Than hoạt tính dạng hạt (GAC) thường tái sinh bằng oxy hóa nhiệt, đốt chất hữu cơ trong lò có kiểm soát. EPA mô tả khoảng 5-10% tổn thất vật liệu trong tái sinh hoặc vận chuyển, không phải mức giảm hiệu suất hấp phụ cố định. Đo khả năng phục hồi và bổ sung lượng than mất thực tế.

Để tìm hiểu thêm phương pháp lọc, xem hướng dẫn Lọc.

Tài liệu tham khảo